Οι «διά Χριστόν σαλοί» στα αγιολογικά έργα του Αγίου Φιλοθέου
Γεωργίου Ι. Μαντζαρίδη
Καθηγητή της Θεολογική Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Την εποχή εκείνη πήγε στον Άθωνα για να μονάσει και ο Φιλόθεος Κόκκινος. Εκεί γνώρισε και τον όσιο Σάββα, ο οποίος τον δέχτηκε με μεγάλη αγάπη και τον ωφέλησε πολύ. Όταν οι πατέρες της μονής θέλησαν να τιμήσουν τον όσιο με το αξίωμα της ιερωσύνης, ζήτησαν και τη μεσολάβηση του Φιλοθέου, για να κάμψουν την άρνησή του. Αλλά και πάλι ο όσιος δε δέχτηκε και παρέμεινε απλός μοναχός, οικοδομώντας με την ταπείνωση και τη χάρη του όλους τους αδελφούς της μονής (§ 61 κ.ε.).
Όταν ξέσπασε ο εμφύλιος πόλεμος (1342), οι μοναχοί του Αγίου Όρους αποφάσισαν να στείλουν πρεσβεία στην Κωνσταντινούπολη για τον τερματισμό του. Στα μέλη της πρεσβείας αυτής συγκαταλέχθηκε παρά τη θέλησή του και ο όσιος Σάββας, ο οποίος μάλιστα προείπε εξαρχής την αποτυχία της αποστολής της (§ 64). Έτσι βρέθηκε ο όσιος και πάλι στην Κωνσταντινούπολη.
Μετά την αποτυχία της αποστολής της πρεσβείας τους αυτής ο όσιος υπογράμμισε την ανάγκη της μεταφοράς της πρεσβείας τους προς το Θεό. «Προς μεν τους ανθρώπους την εύκαιρον ελώμεθα σιωπήν ήδη»
[«Ας επιλέξουμε πλέον την κατάλληλη σιωπή απέναντι στους ανθρώπους»], είπε στους άλλους μοναχούς της αποστολής, «τω δε της δίκης εφόρω δεσπότη μηδέποτε παυσώμεθα τοις αλαλήτοις εντυγχάνοντες στεναγμοίς της καρδίας, επεί και σιωπώντων οίδεν ακούειν» (§ 68) [«ας μην πάψουμε όμως ποτέ να προσευχόμαστε στον Κύριο που επιβλέπει τη δικαιοσύνη, με τους βουβούς στεναγμούς της καρδιάς μας, επειδή Εκείνος ξέρει να ακούει ακόμη κι εκείνους που σωπαίνουν»].
Ο ίδιος αποσύρθηκε σ’ ένα μικρό κελλί, όπου και περέμεινε προσευχόμενος και οδυρόμενος, μέχρι να πάρει από τον ίδιο το Θεό την πληροφορία για την αποκατάσταση της ειρήνης, την οποία και πάλι προείπε σε φίλους και συνασκητές του (ό.π).
Στην Κωνσταντινούπολη έμεινε ο όσιος έξι ολόκληρα χρόνια δεχόμενος μερικές επισκέψεις και παροτρύνοντας όλους για την κοινή ειρήνη. Κατά την περίοδο αυτή τον επισκέφθηκαν και Θεσσαλονικείς, τους οποίους δέχθηκε με ιδιαίτερη χαρά, και στους οποίους ανέθεσε να εξηγήσουν στον αρχηγό των Ζηλωτών Ανδρέα την αιτία της αρνήσεώς του να τον δεχθεί πριν από δέκα χρόνια, όταν τον είχε επισκεφθεί στη μονή του Βατοπεδίου.
Συγκεκριμένα είπε ότι ήδη από τότε τον είχε δει κατά θεία αποκάλυψη ως αιμοβόρο θηρίο με το αίμα των αδελφών του στο στόμα (§ 71). Εξάλλου ο όσιος προέβλεψε και τον αφορισμό του αντιπάλου του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά Ακινδύνου (§ 73).
Τέλος, όταν ο Αυτοκράτορας, οι αρχιερείς, αλλά και ολόκληρο το πλήρωμα της Εκκλησίας θέλησαν να τον ανεβάσουν στον πατριαρχικό θρόνο, αρνήθηκε. Ούτε οι εντονότατες πιέσεις, αλλά ούτε και το τέχνασμα του ίδιου – του Αυτοκράτορα να τον παγιδεύσει και να τον αναγκάσει να χειροτονηθεί, μπόρεσαν να κάμψουν την άρνησή του (§ 77).
Ὁ όσιος Σάββας, που με τον ένθεο έρωτά του επιδόθηκε σε μια υπεράνθρωπη άσκηση, ώστε, όπως γράφει και ο άγιος Φιλόθεος, «και μαρτυρικών άθλων κατ’ ουδέν ελαττούσθαι την εν σαρκί ζωήν εκείνου» [«και ότι η εν ζωή παρουσία του δεν ήταν σε τίποτα κατώτερη από τους αγώνες των μαρτύρων»] (§ 79), ήταν ταυτόχρονα και ο άνθρωπος που θυσίαζε τον εαυτό του για το συνάνθρωπό του.
Μαζί με τη διαρκή μνήμη του Θεού και την αδιάλειπτη προσευχή εύρισκε το χρόνο να υπηρετεί τις ανάγκες των αδελφών του. Έτσι αφιέρωνε ολόκληρες μέρες και νύκτες, για να βοηθεί με λόγια και έργα τους ασθενείς γέροντες και αναπήρους της μονής.
Όταν κάποτε ένας βαριά άρρωστος ζήτησε αντί για οποιοδήποτε φάρμακο τη δική του παρουσία, τα εγκατέλειψε όλα και αφιερώθηκε σ’ αυτόν επί τέσσερις ολόκληρους μήνες, διακονώντας τον ως την τελευταία του πνοή. Κι επειδή το έβλεπε αυτό πολύ φυσικό, όπως σημειώνει ο βιογράφος του, έλεγε: «Τις εργασία ταύτης άμεινον, Ή ποίον της εις τον Θεόν αγάπης τούτου σύμβολον εναργέστερον» [«Ποιο έργο είναι ανώτερο από αυτό ή ποιο σύμβολο της αγάπης προς τον Θεό είναι πιο ολοφάνερο από αυτό;»];
Δέκα μέρες πριν έρθει το τέλος του, πήρε μαζί του το φίλο και μαθητή του, που δεν κατονομάζεται από τον άγιο Φιλόθεο, για να προσευχηθούν. Μετά από δύο ολόκληρες μέρες έντονης προσευχής γύρισε και ησύχασε άλλες δύο μέρες.
Τότε αποκάλυψε εναργέστατα στο μαθητή του ότι πλησίασε το τέλος του και του έδωσε τις τελευταίες συμβουλές. Όταν κατά τις ύστατες στιγμές της ζωής του ο φίλος και μαθητής του ζήτησε κάτι να του πει, εκείνος ψιθύρισε μερικά λόγια για την ταπεινοφροσύνη και παρέδωκε το πνεύμα του (§ 83).
Συνεχίζεται
Από την έκδοση της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης «Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου εις τιμήν του εν αγίοις πατρός ημών Φιλοθέου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως του Θεσσαλονικέως» (14-16 Νοεμβρίου 1983).