Ιωάννης Φουντούλης
Καθηγητής Θεολογικής Σχολής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Νικόλαος Καβάσιλας ο Μυσταγωγός
Η ομιλία αυτή, εντεταγμένη στη σειρά των διαλέξεων που τόσο επαινετά οργάνωσε η Ιερά Μητρόπολις Θεσσαλονίκης για τη μελέτη και προβολή της μεγάλης προσωπικότητας και του θεολογικού έργου του μεγάλου τέκνου του Καβάσιλα, υπόσχεται να σας τον παρουσιάσει ως «μυσταγωγό».
Το εγχείρημα είναι δύσκολο. Ο χρόνος συνεσταλμένος και το θέμα εκτενές. Γι’ αυτό, παραμερίζοντας κάθε διακοσμητικό στοιχείο, που θα έκανε πιο ευχάριστη στο εκλεκτό αυτό ακροατήριο τη διαπραγμάτευση του θέματός μας, προχωρούμε αμέσως στην εξέτασή του.
Υπενθυμίζουμε πως η ομιλία αυτή είναι η τετάρτη στη σειρά και έπεται και πέμπτη. Όσα σοφά είπαν οι τρεις πρώτοι εισηγητές και ακόμη όσα υποψιαζόμαστε πως θα λεχθούν στην τελευταία διάλεξη, παραλείπονται.
Ήδη έχουμε γνωρίσει αρκετά τον Καβάσιλα και το έργο του. Τώρα, οικοδομώντας σ᾽ αλλότρια θεμέλια, θα τον ιδούμε μόνο ως μυσταγωγό, ως ερμηνευτή δηλαδή των ιερών μυστηρίων και τελετών της Εκκλησίας. Και μια και, όπως γνωρίζουμε, τα σημαντικότερα έργα του Νικολάου αναφέρονται στα θέματα αυτά, που καταξιώνουν και την εξαιρετική θέση του στη θεολογική μας γραμματεία, καταλαβαίνουμε με πόσο καίριο θέμα αποτολμά να καταπιαστεί η ομιλία αυτή.
Από τις προηγούμενες διαλέξεις φάνηκε πως τα έργα αυτά του συγγραφέως μας στέκονται πάνω σ’ ένα κοινό έδαφος, ουδέτερο θα λέγαμε ανάμεσα στην Ορθόδοξο και στη Ρωμαιοκαθολική Θεολογία. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα η μυσταγωγική θεολογία του Καβάσιλα να προσελκύσει το ενδιαφέρον ορθοδόξων και μη θεολόγων.
Έτσι και πολλές εκδόσεις και μεταφράσεις, πλουτισμένες με εισαγωγές, σημειώσεις και σχόλια, έγιναν κατά καιρούς και πολλές μονογραφίες και άρθρα γράφηκαν με θέμα τον Καβάσιλα και τη διδασκαλία τους. Η Θεσσαλονίκη μπορεί να έχει ήσυχη τη συνείδησή της, γιατί, αποτίοντας στο εκλεκτό παιδί της την οφειλόμενη τιμή, έδωσε το κατά δύναμιν παρόν και σε εκδόσεις έργων του Καβάσιλα και σε μελέτες αφιερωμένες σ’ αυτόν 1.
Από τις πρόσφατες εκδόσεις μνημονεύουμε την έκδοση της μεταφράσεως της «Ερμηνείας της θείας λειτουργίας» από τον εκδοτικό οίκο «Ορθόδοξος Κυψέλη», Θεσσαλονίκη 1978 (η μετάφραση είναι έργο του μακαρίτη Αντωνίου Γαλίτη, πατέρα του καθηγητού Γεωργίου Γαλίτη) και την έκδοση της «Ερμηνείας της θείας λειτουργίας» και του «Περί της εν Χριστώ ζωής» με κείμενο, εισαγωγή, μετάφραση και σχόλια του καθηγητού Παναγιώτου Χρήστου στη σειρά «Φιλοκαλία των νηπτικών και ασκητικών» – «Πατερικαί εκδόσεις ‘Γρηγόριος ο Παλαμάς’», Θεσσαλονίκη 1979. Το κείμενο της τελευταίας αυτής εκδόσεως χρησιμοποιούμε στις παραθέσεις μας. (Σύντμηση: Φιλοκ. – Καβασ.).
Χωρίζουμε τη διαπραγμάτευσή μας σε δυο μέρη. Στο πρώτο, που έχει εισαγωγικό χαρακτήρα, προσπαθούμε να διαγράψουμε τα πλαίσια της μυσταγωγικής θεολογικής γραμματείας, πράγμα απαραίτητο για την κατανόηση των επομένων, για την ένταξη του Καβάσιλα στα έργα αυτά και για τη σωστή τοποθέτησή μας στην αξιολόγηση του συγγραφέως μας.
Στο δεύτερο και κύριο μέρος θα ιδούμε από κοντά ποιο είναι το έργο του Καβάσιλα, σε γενικές βέβαια γραμμές, αφού η άμεση γνωριμία μόνο με την απ᾽ ευθείας μελέτη των κειμένων μπορεί να επιτευχθεί. Συγχρόνως θα πλησιάζουμε λίγο περισσότερο στο μυσταγωγικό περιεχόμενο των έργων αυτών, δίνοντας μια μικρή γεύση της λειτουργικής του θεολογίας.
Η ταπεινή αυτή ομιλία δεν φιλοδοξεί, και δεν θα μπορούσε να φιλοδοξήσει, τίποτε άλλο από του να είναι ένα σχεδίασμα εισαγωγής και προ παντός μια ολοκάρδια παρακίνηση για την προσωπική του καθενός μας μύηση και συμμετοχή στο μέγα μυστήριο της θείας λατρείας με την πνευματοκίνητη χειραγωγία του μυσταγωγού Νικολάου Καβάσιλα.
Α΄
Στην αρχαία Εκκλησία, όπως είναι σ’ όλους γνωστό, το άγιο βάπτισμα ετελείτο κατά τις παννυχίδες των μεγάλων εορτών, κυρίως του Πάσχα και των Φώτων. Σ᾽ αυτό προσερχόταν ομαδικά άνθρωποι σε ώριμη ηλικία, αφού προηγουμένως ειδικοί «κατηχηταί» κληρικοί τους δίδασκαν συστηματικά τις αλήθειες της χριστιανικής πίστεως. Μετά από το βάπτισμα οι ίδιοι κληρικοί, σε ειδικές συγκεντρώσεις, τους «μυούσαν» στα μυστήρια της χριστιανικής λατρείας, στο βάπτισμα, στο χρίσμα και στη θεία ευχαριστία.
Η «μυσταγωγική» αυτή, όπως λεγόταν, «κατήχησις» περιελάμβανε ανάλυση των ιερών τύπων και συμβόλων και ανάπτυξη του νοήματός τους. Τέτοιες «μυσταγωγικές κατηχήσεις» περισώθηκαν του αγίου Κυρίλλου2 ή του διαδόχου του Ιωάννου αρχιεπισκόπου Ιεροσολύμων, του ιερού Χρυσοστόμου3, του Θεοδώρου Μοψουεστίας4 και του αγίου Αμβροσίου Μεδιολάνων5, κείμενα πάρα πολύ σπουδαία από πολλές απόψεις.
Η λειτουργική κατήχηση των πιστών συνεχιζόταν ευκαιριακά και περιπτωσιακά κατά τις ομιλίες των εκκλησιαστικών διδασκάλων, με αναφορές στη θεία λατρεία και επεξηγήσεις των ιερών της συμβόλων. Τέτοιες βρίσκουμε στους λόγους όλων σχεδόν των αγίων πατέρων και στα συγγράμματά τους.
Η ανάπτυξη των λειτουργικών τύπων και η βαθμιαία επικράτηση του νηπιοβαπτισμού γέννησε την ανάγκη συστηματικότερης μυσταγωγικής διδασκαλίας. Αυτή συνεχίζει το παλιότερο μυσταγωγικό κατηχητικό κήρυγμα και συστηματοποιεί το περιστασιακό.
Το νέο είδος δεν απευθύνεται πια προς τους νεοφωτίστους, αλλά προς τους πιστούς, κληρικούς και λαϊκούς, και δεν έχει τη μορφή ομιλίας, αλλά πραγματείας. Τα δυο αυτά νέα στοιχεία (το ότι δηλαδή απευθύνονται και προς κληρικούς και το ότι δεν είναι πια ομιλία, αλλά πραγματεία) δίνουν και μια νέα μορφή στη λειτουργική κατήχηση.
Τη μεταβάλλουν σε «μυσταγωγικό υπόμνημα», που συστηματικά και λεπτομερειακά εκθέτει και αναλύει τις διάφορες μορφές της θείας λατρείας και ιδιαίτερα της θείας λειτουργίας. Ο σκοπός είναι τριπλός: Γνωστικός, πρακτικός και εποικοδομητικός.
Γνωστικός, αφού σκοπεύει στη μύηση των αναγνωστών στους τύπους και στο νόημα των τελουμένων.
Πρακτικός, αφού επιδιώκει την καλλίτερη τέλεση και συμμετοχή στα τελούμενα.
Εποικοδομητικός, αφού προσπαθεί να κάνει κλήρο και λαό μετόχους της πνευματικής τροφής, που προσφέρει η θεία λατρεία.
Σε κάθε περίπτωση ο τόνος μετατοπίζεται ανάλογα με τις προϋποθέσεις του συγγραφέα και τον ειδικό σκοπό, που θέτει σαν στόχο της συγγραφής του.
Συνεχίζεται
1 Εδώ σημειώνουμε μόνο την έκδοση έργων του Καβάσιλα στη σειρά «Sources Chrétiennes, No 4 bis: Nicolas Cabasilas, Explication de la divine Liturgie, traduction et notes de Séverien Salaville, 2e éd. munie du texte grec, revue et augmentée par R. Bornert, J. Gouillard, P. Périchon, Paris 1967. Την ελληνική και ξένη βιβλιογραφία για τον Καβάσιλα βλέπε στο βιβλίο: Α. Αγγελοπούλου, Νικόλαος Καβάσιλας Χαμαετός, η ζωή και το έργον αυτού, «Ανάλεκτα Βλατάδων» 5, Θεσσαλονίκη 1970, σελ. 123-128.
2 Του αγίου Κυρίλλου Ιεροσολύμων, Μυσταγωγικαί Κατηχήσεις, εισαγωγή-σχόλια κειμένου Γ. Πατρώνος, μετάφραση-σχόλια μεταφράσεως ιερομ. Μεθόδιος Ολυμπιώτης, έκδ. Αποστολικής Διακονίας, Αθήναι 1982.
3 Jean Chrysostome, Huit catéchèses baptismales inédites, introduction, texte critique, traductions et notes de A. Wenger, Sources Chrétiennes, No 50, Paris 1957.
4 Les homélies catéchétiques de Théodore de Mopsueste, traduction, introduction, index par R. Tonneau et R. Devreesse, Studi et Testi 145, Città del Vaticano 1949.
5 Ambroise de Milan, Des sacrements. Des mystères. Explication du Symbole, texte établi, traduit et annoté par B. Botte, Sources Chrétiennes, No 25 bis, Paris 1961.
Ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας τιμάται στις 20 Ιουνίου.
Απόσπασμα από τα «Πρακτικά Θεολογικού συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του σοφωτάτου και λογιωτάτου και τοις όλοις αγιωτάτου Οσίου πατρός ημών Νικολάου Καβάσιλα του και Χαμαετού». Το συνέδριο πραγματοποιήθηκε προνοία του παναγιωτάτου μητροπολίτου Θεσσαλονίκης Παντελεήμονος β’, (17-20 Ιουνίου 1982). Έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης 1984.