Ιωάννης Φουντούλης
Καθηγητής Θεολογικής Σχολής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Νικόλαος Καβάσιλας ο Μυσταγωγός
Το πρώτο σωζόμενο μυσταγωγικό υπόμνημα αυτού του τύπου ανάγεται στο τέλος του ε΄-αρχές του ς΄ αιώνα. Είναι το ψευδεπίγραφο έργο «Περί εκκλησιαστικής Ιεραρχίας» [6], που φέρεται στο όνομα Διονυσίου του Αρεοπαγίτου6.
Με τις νεοπλατωνίζουσες τάσεις που το χαρακτηρίζουν και τη νεφελώδη ορολογία του το υπόμνημα αυτό βρίσκεται σε άμεση σχέση προς το προηγούμενο έργο του ίδιου συγγραφέα «Περί ουρανίου Ιεραρχίας»7.
Με ενιαίο συστηματικό τρόπο υπομνηματίζει το βάπτισμα, τη θεία ευχαριστία, την ευλογία του μύρου, τις χειροτονίες, τη μοναχική τελείωση και τη νεκρώσιμη ακολουθία, αρχίζοντας κάθε ενότητα με μια προθεωρία, εκθέτοντας κατόπιν τη λειτουργική τους τάξη και αναλύοντας στο τρίτο μέρος τη «θεωρία», δηλαδή το νόημα των τελουμένων.
Κάθε ιερή τελετή, κατά τον Ψευδο-Διονύσιο αποτελείται από σύμβολα και εικόνες. Αυτές υποκρύπτουν μια θεία αλήθεια· είναι «αξιοθέου θεωρίας αινίγματα φυσικοίς και ανθρωποπρεπέσιν εσόπτροις εικονιζόμενα8» [«αινίγματα άξιας θεώρησης, εικονισμένα μέσα από καθρέφτες φυσικούς και ανθρωποπρεπείς»].
Έργο της επιγείου ιεραρχίας είναι να αναγάγει τους μυουμένους «μετά τας εικόνας εν τάξει και ιερώς επί την θεοειδή των αρχετύπων αλήθειαν… ως ουδέ των συμβόλων η ποικίλη και ιερά σύνθεσις ανόητος αυτοίς υπάρχει μέχρι των εκτός φαινομένη μόνον»9 [«μετά τις εικόνες, με τάξη και ιεροπρέπεια, θα αναχθούν προς τη θεοειδή αλήθεια των αρχετύπων… επειδή ούτε η ποικίλη και ιερή σύνθεση των συμβόλων είναι γι’ αυτούς ανόητη, φαινόμενη μόνο εξωτερικά»].
Το έργο αυτό άσκησε μεγάλη επίδραση στους μεταγενέστερους συγγραφείς των λειτουργικών μυσταγωγικών υπομνημάτων. Όλοι εκφράζονται με μεγάλη ευλάβεια για τον «ιερώτατο» Διονύσιο και, μια και δεν υπήρχε αμφιβολία για τη γνησιότητα του έργου, το χρησιμοποιούσαν σαν μια πρώτη και αυθεντική πηγή λειτουργικής θεολογίας. Μέχρι τελευταία εθεωρείτο ως η μητρική πηγή των υπομνημάτων. Αυτό δεν γίνεται δεκτό σήμερα, όπως παρακάτω θα ιδούμε.
Κατά ένα περίπου αιώνα νεώτερο είναι το περίφημο έργο του αγίου Μαξίμου του Ομολογητού († 13 Αυγούστου 662) «Μυσταγωγία περί του τίνων σύμβολα τα κατά την αγίαν Εκκλησίαν επί της συνάξεως τελούμενα καθέστηκε»10. Ο άγιος Μάξιμος περιορίζει τη διαπραγμάτευσή του στη θεία λειτουργία, αλλά η εκτενής «θεωρία» του δίνει τη μορφή εγχειριδίου πνευματικής ζωής.
Η επίδραση του Ψευδο-Διονυσίου είναι πάρα πολύ εμφανής. Δεν είναι άσχετο το γεγονός ότι ο Μάξιμος έγραψε υπόμνημα σχόλια στα έργα του Διονυσίου11, όπως αργότερα έγραψε ερμηνεία σ᾽ αυτά και ο Γεώργιος Παχυμέρης12.
Τη θεία λειτουργία, με επεκτάσεις προς το ναό και τα άμφια, υπομνηματίζει και η «Ιστορία εκκλησιαστική και μυστική θεωρία»13, έργο σπουδαίο και πολυμελετημένο. Φέρεται σε διάφορες μορφές και επεξεργασίες και αποδίδεται στον Κύριλλο Ιεροσολύμων, στο Μέγα Βασίλειο ή στο Γερμανό Κωνσταντινουπόλεως.
Η επιστημονική έρευνα σήμερα αποκλίνει να αποδεχθεί την πατρότητα του Γερμανού Α΄ (715-730), τουλάχιστον ως προς την αρχική του μορφή. Ενώ το προηγούμενο, η «Μυσταγωγία» του αγίου Μαξίμου, απευθύνεται περισσότερο προς μοναχούς, αυτό αποβλέπει στην κατήχηση του συνόλου των πιστών.
Αντίθετα, προς κληρικούς («μύστας και μυσταγωγούς των τοιούτων… ιερείς… και αρχιερείς και πάντας τους ταύτα διακονουμένους»14) απευθύνεται το μυσταγωγικό υπόμνημα στη θεία λειτουργία υπό τον τίτλο: «Προθεωρία κεφαλαιώδης περί των εν τη θεία λειτουργία γινομένων συμβόλων και μυστηρίων»15. Γράφηκε μεταξύ των ετών 1054 και 1067 από το Θεόδωρο ή τον Νικόλαο επισκόπους Ανδίδων.
Εξαρτάται από το έργο του Γερμανού και με τη σειρά τους απ᾽ αυτό εξαρτώνται άλλα δευτερευούσης σημασίας υπομνήματα και επιτομές, από τα οποία τα πιο αξιόλογα είναι ο «Λόγος περιέχων την εκκλησιαστικήν ιστορίαν και λεπτομερή αφήγησιν πάντων των εν τη θεία ιερουργία τελουμένων»16, που φέρεται στο όνομα του αγίου Σωφρονίου Ιεροσολύμων ή ανωνύμως, καθώς και η έμμετρη «Εξήγησις σύντομος» ή «Ερμηνεία της θείας λειτουργίας» Μιχαήλ του Ψελλού (1018-1078) 17.
Έπεται ο Καβάσιλας. Και η σειρά των βυζαντινῶν συγγραφέων -το είδος αυτό συνεχίζεται και κατά την Τουρκοκρατία- κατακλείεται με τον άγιο Συμεών αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης. Αυτός υπομνηματίζει τη θεία μεν λειτουργία στην «Ερμηνεία» του «περί τε του θείου ναού και των εν αυτώ ιερέων τε περί και διακόνων, αρχιερέων τε και των ων έκαστος τούτων στολών ιερών περιβάλλεται, ου μην αλλά και περί της θείας μυσταγωγίας…»18 και πάλι τη θεία λειτουργία με όλα τα μυστήρια και τις ιερές τελετές (βάπτισμα, μύρον, εγκαίνια ναού, χειροτονίες και χειροθεσίες, μετάνοια και μοναχική κουρά, μνήστρα και γάμο, ευχέλαιο και έλαιο των κεκοιμημένων, προσευχή και εκκλησιαστική ακολουθία, κηδεία και μνημόσυνα) στο μεγάλο έργο του «Διάλογος εν Χριστώ κατά πασών των αιρέσεων… των ιερών τελετών και μυστηρίων πάντων της Εκκλησίας…»19.
Άθλο πραγματικό αποτελεί η απόπειρα εξετάσεως όλων αυτών των υπομνημάτων και του πλήθους των προβλημάτων που συνδέονται μ᾽ αυτά. Η απαραίτητη έρευνα για το καθένα χωριστά γέννησε ένα πλήθος μονογραφιών. Η συνολική όμως εξέταση είναι εκείνη, που μπορεί να συλλάβει το όλο πρόβλημα και να δώσει σωστές και όχι μονομερείς λύσεις. Κι αυτό το έργο το έφερε σε πέρας το 1966 ο Βενεδικτίνος μοναχός René Bornert20.
Η έρευνά του απέδειξε και τις σωστές παραδοσιακές πηγές της μυσταγωγικής γραμματείας και άνοιξε νέους αληθινά ορίζοντες στη διαπίστωση των τάσεων και αλληλοεξαρτήσεών τους, στην έκθεση της διδασκαλίας και εκτίμηση της αξίας του καθενός χωριστά και όλων μαζί σαν ενιαίου γραμματολογικού μυσταγωγικού είδους. Στο βιβλίο αυτό οφείλει πολλά η παρούσα εισήγηση.
6 Έκδ. J. P. Migne, Patrologia Graeca (στο εξής: PG) τ. 3, στ. 369-584.
7 Έκδ. PG 3, στ. 120-369.
8 Περί εκκλησιαστικής Ιεραρχίας Β΄, 3, 1. PG 3, 397A.
9 Περί εκκλησιαστικής Ιεραρχίας Γ΄, 3, 1. PG 3, 428A.
10 Του αγίου Μαξίμου του ομολογητού. Μυσταγωγία, εισαγωγή-σχόλια πρωτοπρεσβ. Δημ. Στανιλοάε, μετάφραση Ιγν. Σακαλής, έκδ. Αποστολικής Διακονίας, Αθήναι 1973.
11 PG 4, 29 εξ.
12 Η «παράφρασις» του Παχυμέρη συνεκδίδεται με τα έργα του Διονυσίου στην PG του Migne. Βλ. στις ανωτέρω σημειούμενες παραπομπές.
13 PG 98, 384-453.
14 Προθεωρία κεφαλαιώδης… ιθ΄, PG 140, 444C.
15 PG 140, 417-468.
16 PG 87, 3981-4001.
17 Έκδ. P. Joannou, Aus den unedierten Schriften des Psellos: Das Lehrgedicht zum Messopfer und der Traktat gegen die Vorbestimmung der Todesstunde, Byzantinische Zeitschrift. τ. 51 (1958), σελ. 3-9.
18 PG 155, 697-749.
19 PG 155, 33-696. Η θ. λειτουργία στα κεφ. ΟΗ΄-P. PG 155, 253-304.
20 «Les commentaires byzantins de la divine Liturgie du VIle au XVe siècle», Archives de l’Orient Chrétien 9, Paris 1966. Βλ. και Γ. Βεργωτή, «Τα μυσταγωγικά υπομνήματα», Κληρονομία, τ. 9 (1977), σελ. 318-337.
Συνεχίζεται
Ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας τιμάται στις 20 Ιουνίου.
Απόσπασμα από τα «Πρακτικά Θεολογικού συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του σοφωτάτου και λογιωτάτου και τοις όλοις αγιωτάτου Οσίου πατρός ημών Νικολάου Καβάσιλα του και Χαμαετού». Το συνέδριο πραγματοποιήθηκε προνοία του παναγιωτάτου μητροπολίτου Θεσσαλονίκης Παντελεήμονος β’, (17-20 Ιουνίου 1982). Έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης 1984.