Οι «διά Χριστόν σαλοί» στα αγιολογικά έργα του Αγίου Φιλοθέου
Γεωργίου Ι. Μαντζαρίδη
Καθηγητή της Θεολογική Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Οι δύο αυτοί όσιοι, ο όσιος Νικόδημος ο Νέος και ο όσιος Σάββας ο Νέος, που βιογράφησε ο άγιος Φιλόθεος Κόκκινος, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, έχουν ως ιδιαίτερο χαρακτηριστικό γνώρισμα τη «διά Χριστόν» μωρία ή σαλότητα. Ο άγιος Φιλόθεος δε χαρακτηρίζει πουθενά τους οσίους που βιογράφησε ως σαλούς ή τις πράξεις τους ως σαλότητες.
Αντίθετα μάλιστα ο όσιος Νικόδημος χαρακτηρίζεται από τον άγιο Φιλόθεο ως «σώφρων» (§ 5), ο οποίος όμως γνώριζε να κρύβει τις αρετές του και να υποκρίνεται ότι ζει αδιάφορη ζωή: «Παντοίαν αρετήν εκείσε διετέλεσε και ταύτην… λανθανόντως» και «αδιαφόρως ζων εδόκει, πόρναις αεί διαλεγόμενος και κώμοις διά παντός ενδιατρίβειν υποκρινόμενος, εξ ου δήποθεν και παρά πάντων κατηγορίαις επλύνετο» (§ 4)
«Εκεί εξασκούσε κάθε είδους αρετή, και μάλιστα στα κρυφά» και «έδινε την εντύπωση ότι ζούσε αδιάφορα, αφού συζητούσε συνέχεια με πόρνες και προσποιούνταν ότι περνούσε όλο τον χρόνο του σε ξεφαντώματα· γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, τον κατηγορούσαν και τον καταέκριναν οι πάντες».
Ασφαλώς ο όσιος Νικόδημος δεν αποτελεί αντιπροσωπευτική περίπτωση «διά Χριστόν σαλού», αλλά ανθρώπου που δέχεται και επιδιώκει τον κοινωνικό εξευτελισμό υποκρινόμενος τον αμαρτωλό και κρύβοντας με κάθε τρόπο την αρετή του. Επειδή όμως τα στοιχεία αυτά αποτελούν την πραγματική ουσία της διά Χριστόν σαλότητας ή καλύτερα της διά Χριστόν μωρίας, γι’ αυτό αποδίδουμε και στον όσιο Νικόδημο το Νέο την ιδιότητα αυτή.
Χαρακτηριστικότερη είναι η περίπτωση του οσίου Σάββα. Όπως είδαμε και κατά τη σύντομη παρουσίαση του βίου του, ο όσιος αυτός προσποιήθηκε το σαλό ή το μωρό, κάνοντας φαινομενικά ανόητες πράξεις ή συμπεριφερόμενος με τρόπο που προκαλούσε την κοινωνική περιφρόνηση. Και η προσποίηση όμως αυτή δεν κάλυπτε ολόκληρη τη διάρκεια της ζωής του, αλλά μερικές μόνο περιόδους της.
Έτσι ούτε ο όσιος Σάββας θα μπορούσε από πρώτη άποψη να θεωρηθεί ως αντιπροσωπευτική περίπτωση διά Χριστόν μωρού. Στην πραγματικότητα όμως ο άγιος Φιλόθεος όχι μόνο αναγνωρίζει στο πρόσωπο του οσίου αυτού τον αυθεντικό τύπο του «διά Χριστόν» μωρού, αλλά και τον θεωρεί ως ένα από τους λίγους που προσποιήθηκαν τη μωρία, χωρίς τελικά να παρασυρθούν και να γίνουν θύματά της.
Ο Σάββας δεν ήταν μωρός για όλους, αλλά γι’ αυτούς που περιορίζονταν στα φαινόμενα και δεν μπορούσαν να εισδύσουν στο πνεύμα του. Ήταν ο αληθινός σοφός που έκρυβε στο οστράκινο σκεύος του το θησαυρό του Πνεύματος· «ου γαρ ως έτυχεν απερισκέπτως ούτω το μωρόν ο σοφός κατά τινας υπεκρίνετο, οίτινες εαυτούς ουκ οίδ’ όπως λαθόντες ηπάτησαν, ουχί μωρίαν υποκριθέντες, αλλ᾿ αυτό τούτο μωροί γεγονότες» (§ 13)
«Γιατί ο σοφός δεν υποκρινόταν τον τρελό με απερίσκεπτο και τυχαίο τρόπο, όπως κάνουν μερικοί οι οποίοι, χωρίς να το καταλάβουν, εξαπάτησαν τον εαυτό τους· αυτοί δεν προσποιήθηκαν την ανοησία, αλλά έγιναν οι ίδιοι πραγματικά ανόητοι».
Όπως ο όσιος Νικόδημος, έτσι και ο όσιος Σάββας όχι μόνο δέχεται, αλλά και επιδιώκει τον κοινωνικό εξευτελισμό, προβαίνοντας μάλιστα και σε φαινομενικά τρελές εκδηλώσεις. Έτσι κατόρθωνε ν’ αποφεύγει τους επαίνους και τις τιμές των ανθρώπων που τον έβλεπαν. Όταν πάλι η αρετή του παρά τη θέλησή του γινόταν γνωστή, έφευγε σε άλλον τόπο, για να μη γνωρίζεται από τους ανθρώπους.
Η αναγνώριση του κοινωνικού εξευτελισμού ως μέσου για την κατά Χριστόν τελείωση είναι γνωστή ήδη από την Καινή Διαθήκη. Ο ίδιος ο Χριστός μακαρίζει αυτούς που θα «ονειδιστούν» για το όνομά τους. Και ο Απόστολος Παύλος χαρακτηρίζει τον εαυτό του και τους Αποστόλους ως «μωρούς διά Χριστόν» και λέει: «Ει τις δοκεί σοφός είναι εν υμίν εν τω αιώνι τούτω, μωρός γενέσθω, ίνα γένηται σοφός».
Η χριστιανική μωρία, που υπαγορεύεται από τη μωρία του σταυρού του Χριστού, συμβατικοποιήθηκε και ουσιαστικά απομακρύνθηκε από την καθημερινή ζωή των πιστών. Αυτό έγινε κυρίως μετά την κοινωνική αναγνώριση του Χριστιανισμού και την επικράτησή του ως επίσημης κρατικής θρησκείας. Τότε λοιπόν η βίωση της μωρίας του σταυρού αναζητήθηκε στην έρημο με το μοναχισμό. Οι μοναχοί είναι παιδιά, ή μάλλον γίνονται παιδιά, για να εισέλθουν στη βασιλεία των ουρανών. Τα πολύ μικρά παιδιά λέγονται και μωρά. Και ανάμεσα στους μοναχούς υπάρχουν και πολύ μικρά παιδιά, δηλαδή μωρά ή μωροί, που κατορθώνουν να ζήσουν σ’ ένα απόλυτο σχεδόν βαθμό τη μωρία της σοφίας του Θεού. Αυτό ακριβώς επιδιώκουν και οι διά Χριστόν σαλοί ή μωροί.
Συνεχίζεται
Από την έκδοση της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης «Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου εις τιμήν του εν αγίοις πατρός ημών Φιλοθέου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως του Θεσσαλονικέως» (14-16 Νοεμβρίου 1983).