Νίκος Ματσούκας*: Η πραγματικότητα της Ορθοδοξίας
Ο Απόστολος Παύλος απευθυνόμενος προς την εκκλησιαστική κοινότητα των Θεσσαλονικέων, στην οποία μερικοί, εξαιτίας μιας έντονης προσδοκίας του τέλους της ιστορίας, έγιναν «περιεργαζόμενοι» και όχι «εργαζόμενοι», τόνισε με έμφαση ότι οι πιστοί οφείλουν «μετά ησυχίας» να επιδίδονται στις εργασίες τους.
Αργότερα η Εκκλησία, χωρίς να παύσει ν’ αναμένει την εσχατολογική μεταμόρφωση των πάντων, ερμήνευσε σωστά την ιστορικότητα της αποκάλυψης ως πράξη ζωής, δίνοντας έμφαση στη δημιουργία πολιτισμού.
Αυτή είναι η κατά φύση προσαρμοστικότητα.
Γι’ αυτό και με μια ρωμαλέα αφομοιωτική δύναμη εξέφρασε τη θεολογία και την τέχνη μέσω της περιρρέουσας ατμόσφαιρας του Ελληνισμού.
Στην προκειμένη περίπτωση το αντίθετο θα πείραζε, αν δηλαδή δεν κατόρθωνε τούτο το επίτευγμα. Και όπως σ’ αυτή την αφομοίωση η βυζαντινή εικόνα δεν πλατωνίζει, μήτε και η θεολογία πλατωνίζει.
Οι αρχαίοι γλύπτες επιχείρησαν να απαθανατίσουν την πραγματικότητα στατικά και ακινητοποιημένα στο μάρμαρο· οι βυζαντινοί αγιογράφοι μέσω των χρωμάτων μεταμορφώνουν δυναμικά και δοξαστικά την ύλη και το χρόνο σε διαστάσεις αφθαρσίας.
Εξάλλου η θεολογία εξαίρει το γεγονός ότι η αλήθεια και η αγαθότητα δεν βρίσκονται στα όρια της ήδη υπάρχουσας φθαρτής και θνητής πραγματικότητας, αλλά σ’ αυτή την ίδια την πραγματικότητα τότε μόνο που γίνεται αθάνατη και άφθαρτη με την έλευση της μεταμορφωτικής φωτοδοσίας μέσω της μυστηριακής εσχατολογικής αναμονής.
Η δραματική λύση, λοιπόν, στα όρια της κτίσης και της ιστορίας είναι η σάρκωση της αλήθειας, της αγαθότητας, του φωτός και της ωραιότητας. Γι’ αυτό οι διαρκείς θεοφάνειες πραγματώνουν την αποκάλυψη, τη θεογνωσία και την τελική λύση του δράματος.
Μιλώντας για την Ορθοδοξία, η οποία ως οικουμενική δεν είναι διόλου ξένη σε σχέση με ολόκληρη τη Χριστιανοσύνη, σας έκανα λόγο για πράγματα.
Αυτός ο όμορφος εκκλησιαστικός κόσμος, μέσα σ’ όλες τις κακοήθειες, τι έχει να πει στο σημερινό χειμαζόμενο πολιτισμό των αντιφάσεων και των ανταγωνισμών;
Μήπως πρέπει να επαναλάβουμε την απελπισμένη κραυγή του Hölderlin, που αφορά την αταίριαστη θέση της ποίησης σ’ ένα τιποτένιο κόσμο; Wozu dichter in dürftiger Zeit ? Εξάπαντος όχι.
Ο Χριστιανισμός είναι ζωή, πράγματα, λατρεία, κοινωνική αρωγή και πολιτισμός.
Ωστόσο σε ό,τι αφορά την Ορθοδοξία, τελικά έχω να παρατηρήσω ότι με τα εγχειρίδια τους νεότεροι θεολόγοι, ανατολικοί και δυτικοί, έχουν παρουσιάσει μια καρτεσιανή Ορθοδοξία.
Αυτό βλάπτει ολάκερη τη Χριστιανοσύνη και τον κόσμο.
Οφείλουμε με λόγο και έργο ν’ αποβάλουμε την παγωμένη κρούστα, που έχουν βάλει πάνω στην Ορθοδοξία, όπως αποβάλλονται τα ασβεστώματα από τα φωτόμορφα ψηφιδωτά, στην Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης.
* Νίκος Ματσούκας (1934-2006), καθηγητής Φιλοσοφίας και Δογματικής της Θεολογίας στην Θεολογική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ).
Απόσπασμα από τα πρακτικά του διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου της Θεολογικής Σχολής του ΑΠΘ η «Θεσσαλονίκη ως κέντρο Ορθοδόξου Θεολογίας προοπτικές στη σημερινή Ευρώπη» που πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα του Οικουμενικού Πατριαρχείου στη Θεσσαλονίκη από 21-25 Μαΐου του 1997.