Ιωάννης Ε. Αναστασίου*
Ο πατριάρχης Φιλόθεος Κόκκινος ως αγιολόγος
Είναι η τρίτη χρονιά που μας δίνεται η καλή ευκαιρία να ασχοληθούμε με ένα άγιο λόγιο Θεσσαλονικέα της Βυζαντινής εποχής και έτσι μπορούμε και τον άγιο να τιμήσουμε και με την πολύπλευρη εξέταση που γίνεται να ωφεληθούμε και εμείς. Μετά τον άγιο Συμεών τον αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης και τον άγιο Νικόλαο Καβάσιλα έρχεται η σειρά του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως αγίου Φιλοθέου Κοκκίνου τον οποίο μελετούμε στην εφετεινή πνευματική απασχόληση.
Όπως φαίνεται και από τον τίτλο, την ώρα αυτή θα ασχοληθώ με το αγιολογικό έργο του πατριάρχη Φιλοθέου, γιατί αφού έχει μεγάλη έκταση, φρονώ ότι αξίζει την προσοχή μας. Σε μια ομιλία όπως αυτή εδώ δεν θα ασχοληθώ με τα χειρόγραφα των αγιολογικών κειμένων ή με τις εκδόσεις τους ή άλλα γραμματολογικά και ιστορικά θέματα, αλλά με το περιεχόμενο και τα πνευματικά θέματα που απασχολούν κυρίως το συγγραφέα.
Από τα αγιολογικά κείμενα έχω υπόψη μου τα εγκώμια στον Άγ. Δημήτριο και τον Άγ. Φωκά, το Λόγο στην Αγία Ανυσία, τους βίους του Ισιδώρου πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, του οσίου Γερμανού Μαρούλη, του οσίου Σάββα του Νέου, του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά και το υπόμνημα στον όσιο Νικόδημο το Νέο. Πέντε από τα έργα αυτά εξέδωκε ο συνάδελφος κ. Δ. Τσάμης.
Όλοι αυτοί οι βίοι και τα άλλα σχετικά έργα είναι γραμμένα με το συνηθισμένο τρόπο συγγραφής βίων αγίων και έχουν σκοπό να τονίσουν και να εξάρουν την αγιότητα των προσώπων περιγράφοντας τις πράξεις· δεν έχουν σκοπό να μας δώσουν μια συστηματική βιογραφία· και βέβαια όλα αυτά δε γράφονται για να ικανοποιήσουν την περιέργεια του αναγνώστη, αλλά για φρονηματισμό, για παραδειγματισμό και για τη μίμηση των αγίων, και όπως λέει ο ίδιος ο πατριάρχης «πολλώ δ’ εις ωφελείας τε και θαύματος λόγον μείζω τα εξής ρηθησόμενα»1. [«Όσα θα ειπωθούν στη συνέχεια, έχουν πολύ μεγαλύτερη αξία και ως προς την πνευματική ωφέλεια που προσφέρουν, αλλά και ως προς τον θαυμασμό που προκαλούν (για το μέγεθος της αρετής του Αγίου)»]
Οι γονείς των αγίων
Οι βίοι αρχίζουν με το συνηθισμένο τρόπο δηλαδή με αναφορά στους γονείς του αγίου· οι γονείς περιγράφονται ως ευγενείς, που δεν έπαθαν καμιά βλάβη από το γάμο, αλλά ευδοκίμησαν και αγιάστηκαν με την τεκνογονία, όπως γράφει και ο Απ. Παύλος2. Λέγεται ακόμη ότι οι γονείς είναι περιφανείς, είναι συνήθως πολύτεκνοι και περιγράφονται οι αρετές τους· του οσίου Σάββα ο πατέρας είναι ευπατρίδης επίσημος και του Αγ. Γρηγορίου Παλαμά συγκλητικός3.
Όταν οι γονείς είναι πλούσιοι, ο άγιος μετά το θάνατό τους ελευθερώνει τους δούλους, μοιράζει όλα τα πλούτη στους φτωχούς και ο ίδιος ζει ως ασκητής στη φτώχεια και στη στέρηση χωρίς κτήματα και περιουσία, γιατί βέβαια δεν υπάρχει άγιος πλούσιος. Από τέτοιους γονείς προέρχονται κάλλιστα κρίνα, οι άγιοι4.
Τόπος καταγωγής. Έπαινος της Θεσσαλονίκης
Μετά τους γονείς αναφέρεται ο τόπος της καταγωγής των αγίων. Αν δεν είναι γνωστός στο συγγραφέα, κάνει απλή αναφορά, όταν όμως είναι γνωστός γράφει κάτι περισσότερο, όπως για τη Βέροια «ήνεγκε (τον όσιο Νικόδημο) η κατά Θετταλίαν πόλις Βέροια ήτις κατά φύσιν και θέσιν και άλλοις πολλοίς προτερήμασιν ει έχουσας»5 [«Τον όσιο Νικόδημο τον γέννησε η πόλη της Βέροιας στη Θεσσαλία (Μακεδονία σήμερα), η οποία κατέχει εξαιρετική θέση λόγω της φύσης της, της τοποθεσίας της και πολλών άλλων πλεονεκτημάτων»].
Όμως όταν πρόκειται για την πατρίδα του τη Θεσσαλονίκη ο φιλόπατρις άγιος δε διστάζει να γράψει εγκώμια και να την επαινέσει. Η πατρίδα της Ανυσίας όπως ξέρουν όλοι είναι η Θεσσαλονίκη, γράφει στο λόγο για την αγία Ανυσία, μεγάλη και πολυάνθρωπη περίφημη για την ομορφιά της και για τα κάθε είδους εφόδια όσα η γη και η θάλασσα και οι γειτονικοί ποταμοί φέρνουν, έτσι που δεν ξέρω αν υπάρχει καμιά άλλη πόλη από όλες όσες ευτυχούν που να έχει φτάσει στην κορυφή της ευδαιμονίας.
Αν για τους πολίτες της είναι φιλότιμη, δέχεται το ίδιο και τους ξένους και τους εντόπιους, και όσους έρχονται από ξένες χώρες κάθε μέρα τους χρησιμοποιεί με τη χάρη της και με επιτυχία, τους κάνει να την προσέχουν με όλη την ψυχή τους, να θέλουν να ονομασθούν πολίτες της, αυτό να επιδιώκουν πριν από κάθε άλλο, να αποφεύγουν την πατρίδα τους και ούτε να τη θυμούνται πια σαν να ήπιαν εδώ το μυθικό νερό της λησμονιάς.
Όμως η Θεσσαλονίκη αν και τα έχει όλα αυτά άφθονα δεν περηφανεύεται ούτε καυχιέται, ούτε ακόμα και για το γεγονός ότι είναι πρωτεύουσα των Θεσσαλών και των Μακεδόνων όσο για την αρετή της και την ευσέβεια της και για το ότι ασχολείται με αυτά και τα μελετάει, γι’ αυτό και δοξάστηκε και διαδόθηκε η φήμη της στα πέρατα που φωτίζονται από τον ήλιο και έγινε πόλη «επάνω όρους κειμένη, στο ύψος δηλαδή της ευσεβείας τοποθετημένη»6.
Η Θεσσαλονίκη έχει πολλές αφορμές για επαίνους, όμως θα την έφτανε μόνον αυτό για να δοξάζεται, το ότι δηλαδή μητέρα τέτοιων ανδρών αναδείχθηκε, στολίζεται με αυτούς, έχει πολλά μοναστήρια και κορυφαίους μοναχούς, αλλά ακόμη και στρατηγούς, ταξιάρχους και ηγεμόνες πόλεων, δικαστές και λογίους ανθρώπους που έγιναν μέλη της συγκλήτου και ζουν στην βασιλική αυλή, αλλά και το πιο σημαντικό από αυτή βγήκαν ιερείς του Θεού, κήρυκες του Ευαγγελίου του Χριστού που κηρύττουν σε όλες τις πόλεις και έτσι είναι μητρόπολη και θαυμαστή παιδαγωγός που οδηγεί στο Χριστό.
Εφαρμόζει τη διδασκαλία του Χριστού και έγινε παράδειγμα και στις άλλες πόλεις.
Είναι η θαυμαστή και μεγάλη Θεσσαλονίκη «ην εγώ γε πολλαχόθεν άλλοθεν επαινείν έχω» [«την οποία εγώ, τουλάχιστον, έχω πολλούς και διάφορους λόγους να επαινώ»], τη θαυμάζει όμως περισσότερο από άλλες πόλεις για τη λογιοσύνη και την αρετή, γιατί η φίλη πατρίδα υπερέχει στη λογιοσύνη και στην σοφία από πολλές άλλες πόλεις ακόμη και τις μεγαλύτερες και περιφανέστερες7.
Για την αρετή και την αγιότητα φτάνει να ιδεί κανείς τους θαυμαστούς άνδρες και γυναίκες που έλαμψαν εδώ και να θαυμάσει το δένδρο από τον καρπό και τη ρίζα από τα κλαδιά. «Και ούπω λέγω τον περιφανή ταύτης στρατηγόν και παντοδαπόν πολιούχον και ρύστην ου κλέος ευρύ εις ουρανόν, ικάνει, κατά το έπος, και ου πλήρεις των θαυμάτων ήπειρός τε και νήσοι και τα της οικουμένης έσχατα»8 «Και δεν έχω μιλήσει ακόμη για τον ένδοξο στρατηγό αυτής της πόλης, τον παντοτινό προστάτη και λυτρωτή της, του οποίου η μεγάλη φήμη φτάνει μέχρι τον ουρανό (όπως λέει το έπος), και του οποίου τα θαύματα έχουν γεμίσει τις ηπείρους, τα νησιά και τα πέρατα της οικουμένης»..
Η θαυμαστή Θεσσαλονίκη όμως υπέφερε από ατυχίες και ταραχές που προκλήθηκαν από επιδρομές των Ιταλών (των Καταλανών δηλαδή) οι οποίοι ερήμωσαν τη Θράκη, τη Μακεδονία και τη Θεσσαλία. Χειρότερα όμως βάσανα έφερε στην πόλη ο εμφύλιος πόλεμος και η επανάσταση των Ζηλωτών η οποία προήλθε από ανθρώπους ξένους και βαρβάρους, από τα νησιά, φυγάδες που έκαναν την πόλη διαβόητη για το κακό, ενώ πριν ήταν περίφημη για τα καλά της.
Η κατάσταση ήταν νοσηρή και η αυτοκρατορία έπαθε φθορές, παντού επαναστάσεις και εμφύλιος πόλεμος στις πόλεις και στην ύπαιθρο και στη Θεσσαλονίκη, που ήταν πιο πολυάνθρωπη και πλούσια από τις άλλες. Αφού τελείωσε ο εμφύλιος πόλεμος του 1341-1347 έγινε προσπάθεια να βρεθούν οι ένοχοι των αδικιών για να τιμωρηθούν· όσοι έπαθαν καταστροφές πρόβαλαν απαιτήσεις στις πολιτικές και στις εκκλησιαστικές αρχές να τους βοηθήσουν να τις επανορθώσουν9.
Οι βασιλιάδες μετά το τέλος του εμφυλίου πολέμου συμφώνησαν, συμφιλιώθηκαν, η διαίρεση και η μάχη πήγε ες κόρακας, ο Καντακουζηνός μπήκε στην Κωνσταντινούπολη την 3η Φεβρουαρίου 1347, συνάντησε την βασίλισσα Άννα της Σαβοΐας και προσπάθησαν να θεραπεύσουν τις πληγές του εμφυλίου πολέμου10.
* Ιωάννης Αναστασίου (1918-1987) καθηγητής εκκλησιαστικής ιστορίας στην Θεολογική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
1. Παπαδοπούλου-Κεραμέως, του Αγιωτάτου πατρός ημών, του πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Φιλοθέου, Βίος και πολιτεία του οσίου και θεοφόρου πατρός ημών Σάββα του Νέου του εν τω Άθω Όρει ασκήσαντος. Ανάλεκτα Ιεροσολυμιτικής Σταχυολογίας, Bruxelles 1963, τ. 5, σ. 190-359, σ. 312.
2. Δημ. Γ. Τσάμη, Φιλοθέου Κοκκίνου λόγος στην Αγία Ανυσία, ΕΕΘΣ, τ. 25. Ανάτυπο, Θεσσαλονίκη 1980, σ. 74-75.
3. Νικοδήμου Αγιορείτου, Νέον Εκλόγιον, Βίος και πολιτεία του εν αγίοις Πατρός ημών Γρηγορίου, αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης του Θαυματουργού, του και Παλαμά, λάμψαντος τον ΙΔ΄ αιώνα, συγγραφείς παρά του αγιωτάτου Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Φιλοθέου, Αθήναι 1974, σ. 322.
4. Λόγος εις την Αγ. Ανυσίαν, ό.π. σ. 77.
5. Δημ. Τσάμη, Το υπόμνημα του Φιλοθέου Κοκκίνου στον όσιο Νικόδημο το Νέο, ΕΕΘΣ, τ. 26, Ανάτυπο, Θεσσαλονίκη 1981, σ. 89.
6. Λόγος στην Αγ. Ανυσία, ό.π. σ. 71-72.
7. Δημ. Γ. Τσάμη, Φιλοθέου Κοκκίνου βίος Αγίου Ισιδώρου Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως, ΕΕΘΣ, τ. 25, Ανάτυπο, Θεσσαλονίκη 1980, σ. 94.
8. Βίος Αγ. Σάββα του Νέου, ό.π. σ. 193.
9. Βίος Αγ. Ισιδώρου, ό.π. σ. 112.
10. ίδιο έργο σ. 153.
Από την έκδοση της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης «Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου εις τιμήν του εν αγίοις πατρός ημών Φιλοθέου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως του Θεσσαλονικέως» (14-16 Νοεμβρίου 1983).
Επιμέλεια: Στ.Κ.