Ιωάννης Ε. Αναστασίου*
Ο πατριάρχης Φιλόθεος Κόκκινος ως αγιολόγος
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/ioannis-anastasiou-o-agios-filotheos-kokkinos-gia-agious-tis-thessalonikis-gia-tous-opoious-tha-tin-eftane-mono-gi-afto-na-doxazetai/
Σχολεία και μόρφωση
Μαζί με τη χριστιανική ανατροφή που έδιναν οι γονείς στα παιδιά τους και τα οδήγησαν στην αγιότητα, ορισμένοι φρόντιζαν να μορφωθούν και στα σχολεία. Εδώ ο πατριάρχης Φιλόθεος ακολουθεί την αντίληψη που υπήρχε στο Βυζάντιο και εκφράζεται και σε άλλους βίους αγίων, ότι δηλαδή η σπουδή της Αγ. Γραφής είναι χρήσιμη, ενώ η σπουδή των κλασικών γραμμάτων δεν είναι απαραίτητη και αν κανείς τα σπουδάζει χρησιμεύουν μόνον βοηθητικά για την κατανόηση της χριστιανικής διδασκαλίας.
Σημειώνει ότι ο δάσκαλος ήθελε να διδάξει τα έξω μαθήματα, ποιητές που περιείχαν αισχρότητες των μύθων και ψευδολογίες, φλυαρίες, έρωτες θεών, άσεμνους γάμους, όμως ο όσιος Γρηγόριος δεν καταδεχόταν να ακούσει τέτοια πράγματα. 11[…]
Ο άγ. Ισίδωρος μορφώθηκε πρώτα με την Αγ. Γραφή και όταν έφτασε 16 χρονών έπρεπε να σπουδάσει και τους έξω λόγους («δει γάρ ημίν και της εκείθεν πάντως ισχύος και συμμαχίας ως αν υπηρέτας τε και ενεργούς φασίν έχωμεν των καλλίστων και δογμάτων φημί και πολιτείας ένεκα και πάσης απλώς της απλανούς καθ’ ημάς ιερών Γραφών θεωρίας»). 12 [«Διότι μας είναι οπωσδήποτε απαραίτητη και η δύναμη και η βοήθεια που προέρχεται από εκεί (από την εξωτερική), ώστε να έχουμε, όπως λένε, τους κλασικούς λόγους ως υπηρέτες και ενεργά όργανα για την υποστήριξη των άριστων δογμάτων μας, του τρόπου ζωής μας και, με μια λέξη, για την αλάνθαστη κατανόηση των δικών μας Ιερών Γραφών»].
Έτσι σπούδασε τρία χρόνια την κοσμική σοφία αφού σε όνειρο τον παρότρυνε η Παναγία να την σπουδάσει γιατί δίσταζε· όταν όμως άρχισε τη σπουδή ήταν σε όλα άριστος. Ο ίδιος κατόπιν έγινε δάσκαλος της γραμματικής και της αρχαίας φιλολογίας (των έξωθεν λόγων), όμως δε δίδασκε τους ελληνικούς λόγους και τα συγγράμματα, όπως έκαναν οι άλλοι συνάδελφοί του, γιατί έκρινε ανάξιο για τους χριστιανούς να διαπλάσσει τις ψυχές των νέων με τους μύθους των Ελλήνων, με τα πλάσματα και τις αισχρολογίες, τις αλλόκοτες τερατολογίες, χρησιμοποιούσε τους δασκάλους της ευσεβείας, τους τεχνίτες και καθηγητές, τους τρεις σοφούς, δηλαδή τους τρεις Ιεράρχες τους «Φιλοσόφους και διαλεκτικούς φημί και φυσικούς και αστρονόμους και ρήτορας», οι οποίοι ήξεραν άριστα την ελληνική σοφία αλλά ήταν και ερμηνευτές της Γραφής και προφήτες και δεύτεροι απόστολοι μετά τους πρώτους. 13
Και έτσι εκείνους «ασκούντι την έσω και την υψηλήν τε και θείαν σοφίαν καθάπερ εί τινα δέσποιναν επιτιθέντι τη δούλη». 14 [(Στον άνθρωπο που) ασκεί την εσωτερική και υψηλή και θεία σοφία, σαν να την τοποθετεί ως δέσποινα (κυρίαρχη) πάνω από τη δούλη (την εξωτερική/αρχαία παιδεία).»
Οι μαθητές του ήταν φρόνιμοι και σώφρονες, όσοι όμως ήταν απαίδευτοι και αμελείς «μάστιγι και πληγαίς σωφρονιζομένων αύθις και αγομένων· όσοι διά φρένων ματαιότητα της δευτέρας ταυτησί εδέοντο φαρμακείας ος γάρ της εαυτού φείδεται βακτηρίας μισεί τον εαυτού υιόν». 15 [«…εκείνων που συνετίζονται και οδηγούνται πάλι (στον σωστό δρόμο) με μαστιγώσεις και χτυπήματα· όσοι δηλαδή, εξαιτίας της ματαιότητας του μυαλού τους, είχαν ανάγκη από αυτήν εδώ τη δεύτερη μέθοδο θεραπείας. Διότι εκείνος που λυπάται και δεν χρησιμοποιεί το ραβδί του, μισεί τον γιο του»].
Και όταν ο Ισίδωρος έγινε μοναχός ο Γεράσιμος που τον καθοδηγούσε, του είπε να μη ασχολείται πλέον με την έξω σοφία γιατί δεν είναι σωστό να αφήνει την καλύτερη και υψηλότερη σοφία και «τοις πολύ καταδεεστέροις διατρίβειν επί μακρόν, αλλ’ αρκείν προς γε τον σκοπόν και την εξ αρχής ένστασιν κτηθέντα· υπηρέτου γάρ τινος και σκευοφόρου τάξιν επέχειν φημί τον έξω λόγον τω τα υψηλά τε και θεία φιλοσοφούντι και χρη πως την πρέπουσαν εκείνω χώραν ημάς και την τάξιν διδόντας μη χρονοτριβείν». 16 [«Δεν πρέπει] να απασχολείται κανείς για πολύ χρόνο με πράγματα που είναι πολύ κατώτερα, αλλά (αυτά) αρκούν εφόσον αποκτηθούν τόσο όσο χρειάζεται για τον σκοπό και την αρχική επιδίωξη. Γιατί ισχυρίζομαι ότι η εξωτερική παιδεία (τα αρχαία γράμματα) έχει θέση υπηρέτη και αχθοφόρου για εκείνον που φιλοσοφεί τα υψηλά και θεία ζητήματα· και πρέπει εμείς, δίνοντάς της την πρέπουσα θέση και τάξη, να μη χρονοτριβούμε»].
Άλλος άγιος [ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς] εμάθαινε την έξω σοφία και επειδή δεν μπορούσε να αποστηθίσει, έκανε τρεις γονατιστές μετάνοιες και προσευχή στην εικόνα της Παναγίας για να τον βοηθήσει. Επρόκοψε και όλοι τον θαύμαζαν για τη σοφία και την πρόοδό του. 17
* Ιωάννης Αναστασίου (1918-1987) καθηγητής εκκλησιαστικής ιστορίας στην Θεολογική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
- Δημ. Γ. Τσάμη, Φιλοθέου Κοκκίνου, ο βίος του οσίου Γερμανού Μαρούλη, ΕΕΘΣ, τ. 26, Ανάτυπο, Θεσσαλονίκη 1981, σ. 122.
- Βίος Αγίου Ισιδώρου, ό.π. σ. 98-99.
- ίδιο έργο σ. 103-104.
- ίδιο έργο σ. 104.
- ίδιο έργο σ. 105.
- ίδιο έργο σ. 111.
- Βίος Αγίου Γρηγορίου Παλαμά, ό.π. σ. 322.
- Βίος Αγίου Σάββα του Νέου, ό.π. σ. 241.
Από την έκδοση της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης «Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου εις τιμήν του εν αγίοις πατρός ημών Φιλοθέου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως του Θεσσαλονικέως» (14-16 Νοεμβρίου 1983).
Επιμέλεια: Στ.Κ.