Γεώργιος Μαντζαρίδης*, Η φύση της αρετής κατά τον άγιο Ευστάθιο Θεσσαλονίκης
* Καθηγητής Θεολογικής Σχολής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/georgios-mantzaridis-diavathmisi-diarthrosi-christianikou-kathikontos-kata-ton-agio-efstathio-thessalonikis/
Η άνεση είναι διαβρωτική για τη ζωή των πιστών και οδηγεί στην απώλεια. Γι’ αυτό και η αποτροπή των πιστών από τον άνετο και τρυφηλό βίο είναι γενική. Ο όσιος Ισαάκ ο Σύρος γράφει: «Πρό πάντων τῶν κακῶν φιλαυτία· πρὸ δὲ πασῶν τῶν ἀρετῶν, ἡ τῆς ἀναπαύσεως καταφρόνησις» [Πριν από όλα τα κακά βρίσκεται η φιλαυτία· και πριν από όλες τις αρετές, η περιφρόνηση της ανέσεως και της αναπαύσεως] 26.
Αν όμως σε κάθε εποχή ήταν ανάγκη να επισημαίνεται ο κίνδυνος της ανέσεως, αυτό γίνεται ιδιαίτερα επιτακτικό σήμερα, που ο κύριος στόχος της κοινωνίας, αλλά και του πολιτισμού μας γενικότερα, στρέφεται προς την κατεύθυνση αυτή.
Το πνεύμα της ανέσεως, ως αντίθετο προς το πνεύμα της αρετής, είναι πνεύμα πονηρίας. Αν η αρετή οδηγεί τον άνθρωπο προς το Θεό, η άνεση τον κατευθύνει προς το διάβολο. Οι μοναχοί αποφεύγουν την άνεση και καλλιεργούν την αρετή με σκληρούς αγώνες. Οι κοσμικοί αναλαμβάνουν ηπιότερους αγώνες, αλλά και αυτοί βαδίζουν προς την ίδια κατεύθυνση.
Αναλύοντας περισσότερο τη θέση αυτή ο άγιος Ευστάθιος παρατηρεί. Οι μοναχοί σηκώνουν θεληματικά το ζυγό του Χριστού, που είναι μερικές φορές βαρύς. Σεις, λέει προς τους λαϊκούς, κάντε το ίδιο σηκώνοντας τον ελαφρύ και χρηστό, όπως είπε εκείνος, ζυγό του 27. Έτσι θα ευλογηθείτε κι εσείς, όπως κι εκείνοι, με την αντίστοιχη όμως αναλογία.
Οι μοναχοί υπομένουν τον Κύριο σαν ακλόνητοι στύλοι. Εσείς κάντε το ίδιο ως μικροί στύλοι, ως στυλίσκοι. Ο Κύριος θα σας προσέξει, όπως και αυτούς. Οι μοναχοί καταπονούνται ιδρώνοντας και βρέχοντας το στρώμα τους με δάκρυα.
Σεις όμως, που ίσως δεν έχετε τέτοια χαρίσματα από το Θεό, φτάνει να προσφέρετε αντί για ιδρώτα ένα ποτήρι νερό, για να δροσίσετε κάποιο φτωχό.
Και αν προσφέρεις κρασί, για να ευχαριστήσεις την καρδιά ενός τέτοιου ανθρώπου, δε χρειάζεται να ιδρώσεις στην προσευχή. Η προσφορά σου εκείνη υπολογίζεται ως ιδρώτας. Γονάτισε όσο μπορείς. Και αν δεν μπορείς καθόλου, προσευχήσου όρθιος στο Θεό.
Η ταπείνωσή σου ας γίνει αντιστάθμισμα της γονυκλισίας. Ακόμα, αν δεν μπορείς να νηστεύεις, τρώγε μέτρια, για να μη ραθυμείς. Αν δεν μπορείς να επιδίδεσαι σε συνεχείς προσευχές και συνάξεις, γιατί η ζωή σε περισπά, αφιέρωσε ορισμένες χρονικές απαρχές στο Θεό 28.
Η αρετή δεν ταυτίζεται με τύπους ούτε περιορίζεται σε συγκεκριμένα σχήματα. Αρετή είναι η ενεργός αναφορά του ανθρώπου προς το Θεό. Είναι η θετική ανταπόκρισή του στην πρόσκληση να εκπληρώσει τον προορισμό του ως δημιούργημα «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν» Θεού.
Δεν είναι εξωτερική εκδήλωση, αλλά έκφραση πίστεως, ελπίδας και αγάπης προς το Θεό. Είναι η διαρκής προσπάθεια για την καταπολέμηση του κακού και την πραγμάτωση του αγαθού.
Με το παράγγελμα «έκλινον από κακού, και ποίησον αγαθόν» [απομακρύνσου από το κακό και κάνε το αγαθό] 29 συνδέει ο άγιος Ευστάθιος την πραγματοποίηση κάθε αρετής. Η αποστροφή από το κακό είναι το πρώτο βήμα. Δεν αρκεί όμως αυτό. Χρειάζεται και η αγαθοπραξία 30.
Βέβαια ήδη η αποστροφή από το κακό αποτελεί αγαθή πράξη 31. Η ολοκλήρωση όμως της αρετής συνδέεται άμεσα με την αγάπη 32. Αυτή είναι η μητέρα όλων των αρετών 33. Και όταν λείπει η αγάπη, η ψυχή του ανθρώπου μένει έρημη από κάθε καλό 34.
Η αγάπη είναι έμφυτη στον άνθρωπο. Υπάρχει μέσα του, όπως λέει ο Μ. Βασίλειος, ως «σπερματικός τις λόγος» 35. Κατά τον Ευστάθιο Θεσσαλονίκης η αγάπη είναι «πράγμα παμφίλητον» [πράγμα απόλυτα αγαπητό] 36, ποθητό στον καθένα. Ακόμα και οι εμπαθείς αγαπούν τα πάθη τους 37.
Ο φιλήδονος αγαπάει τη λαγνεία, ο εγκληματίας το φόνο, ο κλέφτης την κλοπή. Η διαφορά όμως σ’ αυτούς είναι ότι δεν αγαπούν σωστά αλλά διεστραμμένα και αντίθετα προς την αρετή. Ενάρετο είναι το αγαπητό στο Θεό, το σύμφωνο με το θέλημά του.
Όπως σημειώνει ο άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης, η αρετή είναι μετοχή της θεότητας «ου γάρ έξω αρετή τῆς θεότητος» [διότι η αρετή δεν βρίσκεται έξω από τη θεία φύση] 38.
Αντίθετα διεστραμμένο είναι το αγαπητό στο διάβολο. Είναι αυτό που υποβάλλει εκείνος «αντινομοθετών τῷ Θεῷ» [νομοθετώντας αντίθετα προς τον Θεό] 39 και εξαπατώντας τον άνθρωπο.
26 Λόγος 71, έκδ. Ι. Σπετσιέρη, Του οσίου πατρός ημών Ισαάκ τα ευρεθέντα ασκητικά, Αθήναι 1895, σ. 278.
27 Βλ. Ματθ. 11, 30.
28 Όπ. π. 14-17, PG 135, 532A-33C.
29 Ψαλμ. 36, 27.
30 Λόγος προεισόδιος αγίας Τεσσαρακοστής 47 κ.ε., PG 135, 617C κ.έ.
31 Όπ. π. 59, 628B.
32 Όπ. π. 61, 629B.
33 Όπ. π. 2, PG 135, 589A.
34 Όροι κατά πλάτος, PG 31, 908A.
35 Λόγος προεισόδιος αγίας Τεσσαρακοστής 11, PG 135, 592C.
36 «Λέγω δὲ ἀγαπᾶν ἐνταῦθα οὐ τὸ κύριον, οὐ τὸ φίλον Θεῷ, οὐ τὸ πρὸς ἀκρίβειαν, ἀλλά τὸ διάστροφον καὶ τὸ ἐναρέτῳ ἀντίστροφον». Όπ. π. 11, PG 135, 592B.
37 Εις Άσμα ασμάτων 9, PG 44, 972C. Πρβλ. και Εις βίον Μωυσέως, PG 44, 301A.
38 Ευσταθίου Θεσσαλονίκης, Λόγος προεισόδιος αγίας Τεσσαρακοστής 11, PG 135, 592B.
39 Όπ. π.
Από το βιβλίο της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης, «Άγιος Ευστάθιος, Πρακτικά Θεολογικού συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του εν Αγίοις Πατρός ημών Ευσταθίου Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης (7-9 Νοεμβρίου 1988), Θεσσαλονίκη.
Επιμέλεια: Στ.Κ.