Γεώργιος Μαντζαρίδης*, Η φύση της αρετής κατά τον άγιο Ευστάθιο Θεσσαλονίκης
* Καθηγητής Θεολογικής Σχολής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Βέβαια ο μοναχικός και ο έγγαμος βίος αποτελούν δύο διαφορετικούς τρόπους ζωής. Με τον καθένα από αυτούς καλλιεργείται ένα ιδιαίτερο χάρισμα μέσα στο ενιαίο και αδιαίρετο σώμα της Εκκλησίας του Χριστού: «Έκαστος ἴδιον ἔχει χάρισμα ἐκ Θεοῦ, ὁ μὲν οὕτως ὁ δὲ οὕτως» [Ο καθένας έχει το δικό του ιδιαίτερο χάρισμα από τον Θεό, άλλος με αυτόν τον τρόπο και άλλος με εκείνον] 17.
Η ιδιαιτερότητα όμως του τρόπου δεν καταργεί την ενότητα του στόχου. Ιδιαίτερα κατηγορηματικός στο θέμα αυτό είναι ο ιερός Χρυσόστομος που παρατηρεί τα εξής: «Σφόδρα ἀπατᾷς σαὐτὸν καὶ σφάλλεις, εἰ ἄλλα μέν οἴει τὸν βιωτικόν, ἕτερα δὲ ἀπαιτεῖσθαι τὸν μοναχόν· ἡ γάρ διαφορά τούτοις ἐν τῷ γαμῆσαι καὶ μὴ, τῶν δὲ ἄλλων ἕνεκεν ἁπάντων κοινάς ὑπέχουσι τάς εὐθύνας… Το γάρ αὐτὸ πάντας ἀνθρώπους ἀναβῆναι δεῖ· καὶ τὸ πᾶσαν ἀνατρέψαν τὴν οἰκουμένην τοῦτό ἐστιν, ὅτι μείζονος οἰόμεθα δεῖν ἀκριβείας τῷ μονάζοντι μόνῳ, τοῖς δὲ λοιποῖς ἐξεῖναι ῥαθύμως ζεῖν»
[Μεγάλη απάτη και σφάλμα κάνεις για τον εαυτό σου, αν νομίζεις ότι άλλα πράγματα απαιτούνται από τον άνθρωπο του κόσμου και άλλα από τον μοναχό· διότι η διαφορά μεταξύ τους βρίσκεται μόνο στο να παντρευτεί κανείς ή όχι, ενώ για όλα τα υπόλοιπα έχουν ακριβώς τις ίδιες ευθύνες… Διότι στο ίδιο πνευματικό ύψος πρέπει να ανεβούν όλοι οι άνθρωποι· και αυτό που έχει ανατρέψει ολόκληρη την οικουμένη είναι το ότι νομίζουμε πως μεγαλύτερη ακρίβεια ζωής χρειάζεται μόνο ο μοναχός, ενώ στους υπόλοιπους επιτρέπεται να ζουν με αμέλεια] 18.
Ενώ όμως ο στόχος είναι κοινός, υπάρχουν διαβαθμίσεις στην αυτοδέσμευση και την επίδοση. Έτσι και το «χριστιανικόν καθήκον», όπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο άγιος Ευστάθιος, διαρθρώνεται με κάποια σειρά 19. «Θεραπευταί μέν Θεοῦ πάντες κοινῶς οἱ Χριστιανοί, ἀποτεταγμένως δὲ οἱ παπάδες καὶ οἱ μοναχοί· τούτων δὲ εἰς πλέον οἱ μοναχοί, ὡς πάντα μὲν βίον κατανωτισάμενοι, τόν τε λαϊκόν καὶ αὐτὸν τὸν παπαδικόν»
[Υπηρέτες και θεραπευτές του Θεού είναι βέβαια όλοι μαζί οι Χριστιανοί, με έναν πιο αφιερωμένο τρόπο όμως οι ιερείς και οι μοναχοί· και από αυτούς ακόμα περισσότερο οι μοναχοί, επειδή έχουν απαρνηθεί και ρίξει πίσω τους κάθε τρόπο ζωής, τόσο τον λαϊκό όσο και αυτόν των ιερέων] 20.
Οι μοναχοί που επωμίζονται το δυσκολότερο δρόμο αναδεικνύονται σε ζωγράφους «ἀρετῆς ἀπηκριβωμένης» [αρετής απόλυτα ακριβούς και τέλειας] 21.
Οι κοσμικοί, χωρίς να παύουν να είναι δούλοι του Θεού, δεν επωμίζονται το βάρος των μοναχών ούτε καλούνται σε επιδόσεις που παρουσιάζουν εκείνοι. Δεν επιτρέπεται όμως να ραθυμούν και να παραδίδονται στην άνεση. Η άνεση έρχεται σε αντίθεση προς την αρετή και δε συμβιβάζεται με τη χριστιανική ζωή. «Άνεσιν γάρ ἐφ᾿ ὑμῶν κολάζομεν, οὐκ ἐπίτασιν ἐπιτάσσομεν» [Διότι εμείς περιορίζουμε την άνεση σε εσάς, δεν σας επιβάλλουμε υπερβολική ένταση πνευματικού αγώνα], λέει ο άγιος Ευστάθιος για τους κοσμικούς.
Και συνεχίζει: «Οὐκοῦν ἄφετε τοὺς μοναχοὺς ἀγωνίζεσθαι ἄλλως καί συντονίας ἔχεσθαι· ὑμεῖς δὲ ὑφειμένως, ὡς ἐγχωρεῖ, μεταχειρίζεσθε τὸ ἐναρέτως ἀγαθόν»
[Αφήστε λοιπόν τους μοναχούς να αγωνίζονται με διαφορετικό τρόπο και να έχουν ένταση αγώνα· εσείς, με έναν πιο χαλαρό τρόπο, όσο είναι δυνατόν, να εφαρμόζετε το ενάρετο και αγαθό] 22.
Η κατάκριση της ανέσεως είναι σημαντική και επίκαιρη. Δεν αποτελεί βέβαια πρωτότυπη θέση του αγίου Ευσταθίου. Ήδη στον αρχαίο ελληνικό κόσμο η οδός της αρετής χαρακτηρίζεται στενή και δύσκολη, ενώ η οδός της κακίας εύκολη και ευρύχωρη.
Έτσι ο Ησίοδος γράφει: «Τήν μέν τοι κακότητα καὶ ἰλαδόν ἔστιν ἐλέσθαι ῥηϊδίως· λείη μὲν ὁδός, μάλα δ᾽ ἐγγύθι ναίει. Τῆς δ᾽ ἀρετῆς ἰδρῶτα θεοί προπάροιθεν ἔθηκαν ἀθάνατοι»
[Την κακία βέβαια μπορείς να τη διαλέξεις εύκολα και σε μεγάλες ποσότητες· ο δρόμος της είναι ομαλός και κατοικεί πολύ κοντά μας. Μπροστά από την αρετή όμως, οι αθάνατοι θεοί έβαλαν τον ιδρώτα] 23.
Γνωστός εξάλλου είναι και ο μύθος για τους δύο δρόμους που παρουσιάζουν στον Ηρακλή αντίστοιχα δύο γυναίκες, η Αρετή και η Κακία 24. Η Κακία προτείνει στον Ηρακλή την «ἡδίστην τε καὶ ῥᾴστην ὁδόν» [τον πιο ευχάριστο και πιο εύκολο δρόμο] και του υπόσχεται απόλαυση όλων των τερπνών και αποφυγή των δυσαρέστων.
Αντίθετα η Αρετή δηλώνει εξαρχής ότι κανένα καλό δεν προσφέρουν οι θεοί στους ανθρώπους «ἄνευ πόνου καί ἐπιμελείας» [χωρίς κόπο και φροντίδα].
Το υπόβαθρο όμως της διδασκαλίας του αγίου Ευσταθίου για το θέμα αυτό υπάρχει στην προτροπή του Κυρίου για την επιλογή της στενής πύλης και της δύσκολης οδού: «Εἰσέλθετε διά τῆς στενῆς πύλης· ὅτι πλατεία ἡ πύλη καί εὐρύχωρος ἡ ὁδός ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ἀπώλειαν» [Μπείτε μέσα από τη στενή πύλη· γιατί είναι πλατιά η πύλη και ευρύχωρος ο δρόμος που οδηγεί στην καταστροφή], και «στενή ἡ πύλη καί τεθλιμμένη ἡ ὁδὸς ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωήν» [στενή είναι η πύλη και γεμάτος θλίψεις ο δρόμος που οδηγεί στη ζωή] 25.
17 Α΄ Κορ. 7, 7.
18 PG 47, 372-4.
19 Επίσκεψις βίου μοναχικού 194, PG 135, 900B.
20 Όπ. π. 196, PG 135, 901A.
21 Όπ. π. 150, PG 135, 837B.
22 Ομιλία εις το εκοπίασεν εις τον αιώνα 13, PG 135, 529D-32A.
23 Έργα και ημέραι 287-90.
24 Βλ. Ξενοφώντος, Απομνημονεύματα, Β, 1, 21 κ.ε.
25 Ματθ. 7, 13-14.
Από το βιβλίο της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης, «Άγιος Ευστάθιος, Πρακτικά Θεολογικού συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του εν Αγίοις Πατρός ημών Ευσταθίου Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης (7-9 Νοεμβρίου 1988), Θεσσαλονίκη.
Επιμέλεια: Στ.Κ.