Αθανάσιος Αν. Αγγελόπουλος
Ο Συμεών Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης και το κανονικόν καθεστώς της πόλεως επί Βενετοκρατίας
(1423-1429)
1. Εισαγωγικά
Την 14ην Σεπτεμβρίου του 1423, ημέραν της υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, η Θεσσαλονίκη πανηγυρίζει την επίσημον εφαρμογήν της συνθήκης μεταξύ αυτής και της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας˙ η πρώτη προσχωρεί εις την επικράτειαν της δευτέρας, υπό ωρισμένους όρους αυτοδιοικήσεως.
Την ημέραν εκείνην εγκαθίσταντο εις την Θεσσαλονίκην οι δύο Προβλεπταί (Provveditori) [ανώτατοι πολιτικοί και στρατιωτικοί διοικητές] της Βενετικής Δημοκρατίας, ο δουξ [δούκας] Sancto Venier και ο καπετάνιος Niccolo Giorgi μετά από τας κεκανονισμένας τιμάς εκ μέρους των τοπικών αρχών και τας συνήθεις, εις παρομοίας περιπτώσεις, επευφημίας του λαού.
Εις επιβεβαίωσιν δε της νέας επικυριαρχίας της πόλεως υψούται η σημαία της Γαληνοτάτης με την μορφήν και τα σύμβολα του Αγίου Μάρκου Βενετίας εις την κεντρικήν πλατείαν της πόλεως, κάπου, δηλαδή, εις την σημερινήν πλατείαν Δικαστηρίου, και εις τα τείχη.
Οι πολιτικοί άρχοντες της Θεσσαλονίκης, προ παντός δε άλλου οι συνεργήσαντες εις την παράδοσίν της, συγχαίρουν εαυτούς και αλλήλους διά το διπλωματικόν και πολιτικόν τούτο επίτευγμα˙ έτρεφον μετά πολλών άλλων την ελπίδα ότι η πόλις θα εσώζετο από την επερχομένην οθωμανικήν λαίλαπα τιθεμένη υπό την προστατευτικήν ομβρέλλαν της υπολογίσιμου, οπωσδήποτε, ναυτικής τότε δυνάμεως της Βενετίας.
Βεβαίως, ούτοι ηπατήθησαν εις τας διπλωματικάς ενεργείας των, τη εγκρίσει και του αυτοκράτορος των Ρωμαίων εις την Κωνσταντινούπολιν Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγου, αφού και αυτός επεκύρωσε την συμφωνίαν επικυριαρχίας της Βενετίας επί της Θεσσαλονίκης. Οι Οθωμανοί όμως δεν εγκρίνουν τα γενόμενα και περισφίγγουν τον κλοιόν πέριξ της πόλεως, οι δε Βενετοί πολιτεύονται εν Θεσσαλονίκη όχι ως δύναμις προστασίας αλλά ως κατοχής.
Η συνθήκη προέβλεπε την αυτοεξορίαν του διοικητού της πόλεως Ανδρονίκου Παλαιολόγου, υιού του Αυτοκράτορος, ο οποίος καταφεύγει προφανώς εις τον αδελφόν του Θεόδωρον τον Δ΄, διοικητήν του Μυστρά και μετ’ ολίγον περιβάλλεται το μοναχικόν σχήμα εις την μονήν του Παντοκράτορος εις Κωνσταντινούπολιν, διά να αποθάνη ως μοναχός Ακάκιος την 4ην Μαρτίου του 1429.
Ηκολούθησαν άλλαι απελάσεις, καταπιέσεις, φορολογικαί επιβαρύνσεις και αθέτησις σημείων της συνθήκης προσχωρήσεως του 1423.
Μόνον ο Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης Συμεών αντετάσσετο σθεναρώς εις την παράδοσιν της πόλεως εις τους Βενετούς υπό οιουσδήποτε ευνοϊκούς όρους, προλέγων και προβλέπων νέα δεινά.
Επειδή όμως τα γεγονότα εξειλίσσοντο ραγδαίως και επειδή ταύτα δεν ηδύνατο να προσδιορίση και να επηρεάση ο ίδιος, αναγκάζεται να συμβιβασθή και να προσχωρήση εις την ιδέαν της βενετικής επικυριαρχίας της πόλεως, αφού διαπραγματευθή ο ίδιος το εκκλησιαστικόν καθεστώς αυτής, μη έχων και μη αποδεχόμενος κατ’ αρχήν την ευθύνην του νέου πολιτικού καθεστώτος αυτοδιοικήσεώς της υπό την Βενετικήν Δημοκρατίαν.
Εις τας διαπραγματεύσεις αυτάς του Συμεών θα επιμείνωμεν εδώ, επί τη βάσει των νέων αυθεντικών πληροφοριών, τας οποίας μας παρέχει αυτός ούτος ο Συμεών, εις τας προσφάτως το πρώτον εκδοθείσας και σχολιασθείσας ιστορικάς πολιτικάς πραγματείας του υπό του D. Balfur διά να εκτιμήσωμεν την γενικωτέραν και ειδικωτέραν θέσιν του θρόνου της Θεσσαλονίκης και του προκαθημένου αυτής επί Βενετοκρατίας.
2. Ο Συμεών διαπραγματευτής του εκκλησιαστικού καθεστώτος της Θεσσαλονίκης
Δυναμική μερίς αρχόντων και πολιτών, φοβισμένη από τον οσημέρας περισφυγγόμενον κλειόν των Οθωμανών πέριξ της Θεσσαλονίκης από του Ιουνίου του 1422 κ.ε. [και έπειτα] προκαλεί στάσεις και οχλοκρατικάς εκδηλώσεις˙ απαιτεί σύναψιν συνθήκης μετά της Βενετίας διά να απαλλαγή η πόλις των ενεστώτων δεινών.
Ο διοικητής της πόλεως, ο προμνημονευθείς συμπαθέστατος πλην νέος και άπειρος Ανδρόνικος Παλαιολόγος, καίτοι αμφιταλαντεύεται υπό την επίδρασιν του Συμεών, προσχωρεί τελικώς εις την ιδέαν της προσεγγίσεως μετά της Βενετίας, επί θυσία ασφαλώς του εαυτού του κατ’ ανάγκην διά το καλόν της πόλεως˙ αλλά το πράγμα δεν ευοδούται, διότι αντιδρά σθεναρώς ο ίδιος ο αρχιεπίσκοπος, παρ’ όλον ότι εν τω μεταξύ είχον αρχίσει, παραμερισθέντων του Διοικητού και του Αρχιεπισκόπου, αι εκατέρωθεν διαπραγματεύσεις επί πολιτικού επιπέδου, αι οποίαι προσκρούουν εις την άρνησιν του Συμεών, τοσούτον μάλλον καθόσον οι Βενετοί, πέραν της πολιτικής παραδόσεως απαιτούν και την εκκλησιαστικήν παράδοσιν της πόλεως εις τον Ρώμης εν ανάγκη και διά της αποχωρήσεως του Συμεών εκ της πόλεως, κατά το προηγούμενον άλλων πόλεων.
Συνεχίζεται
Απόσπασμα από το βιβλίο της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης, «Πρακτικά Λειτουργικού Συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του εν Αγίοις Πατρός ημών Συμεώνος Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης του Θαυματουργού 15.9.81», έκδοση Ιεράς Μονής Αγίας Θεοδώρας Θεσσαλονίκης, 1983.
Επιμέλεια: Στ.Κ.