Γεώργιος Μαντζαρίδης*, Η φύση της αρετής κατά τον άγιο Ευστάθιο Θεσσαλονίκης
* Καθηγητής Θεολογικής Σχολής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/georgios-mantzaridis-i-fysi-tis-aretis-kata-ton-agio-efstathio-thessalonikis/
Στη γραμμή αυτή τοποθετείται και ο άγιος Ευστάθιος Θεσσαλονίκης.
Η αρετή απαιτεί κόπο και εργασία. Γνωρίζουμε, λέει ο άγιος Ευστάθιος, ότι κανένα από τα επιθυμητά πράγματα της ζωής δεν προσφέρεται στον άνθρωπο χωρίς κόπο και εργασία. Αυτό ισχύει και στο επίπεδο της βιολογικής συντηρήσεώς του.
Μόνο τα ζώα τρέφονται με αυτοφυείς τροφές που δεν έχουν τις προϋποθέσεις αυτές. Γι’ αυτό και οι αρετές τους είναι απλές φυσικές ικανότητες χωρίς ηθικό περιεχόμενο. Ο άνθρωπος όμως, το άριστο αυτό δημιούργημα του Θεού, καλείται να κοπιάσει και να μοχθήσει. Μόνο με τον τρόπο αυτόν και με τη βοήθεια του Θεού μπορεί να επιτύχει το σκοπό του11.
Η κυριαρχική θέση του στον κόσμο δε δικαιολογεί την επιδίωξη ανέσεων και αναπαύσεως. Αντίθετα μάλιστα επιβάλλει την επίδοση σε επίπονη εργασία για το καλό και την αρετή. Όσο υψηλότερα βρίσκεται κανείς, τόσο μεγαλύτερες είναι οι ευθύνες του. Και ο άνθρωπος που βασιλεύει στη γη έχει υψηλές ευθύνες και οφείλει να φροντίζει για όσα έθεσε ο Θεός υπό την εξουσία του.
Η ανθρώπινη αρετή δεν κινείται σε ένα μόνο επίπεδο. Σύμφωνα με τη διάθεση και το σκοπό του ανθρώπου, ανάλογα με το ζήλο και την προσπάθειά του παρουσιάζεται και αυτή σε διάφορα επίπεδα. Σε ομιλία του αφιερωμένη στο ψαλμικό χωρίο «εκοπίασεν εις τον αιώνα, και ζήσεται εις τέλος» [κοπίασε αιώνια και θα ζήσει μέχρι το τέλος]12 ο άγιος Ευστάθιος κάνει την εξής χαρακτηριστική ανάλυση.
Με μια πρώτη ερμηνεία παρατηρεί ότι ο άνθρωπος που κοπιάζει στη ζωή του «θεοφιλώς άμα καi διηνεκώς» [με τρόπο θεάρεστο και ταυτόχρονα αδιάλειπτο] βρίσκει στο τέλος την ανάπαυσή του 13.
Προχωρώντας σε δεύτερη ερμηνεία του χωρίου μεταφέρει την αρετή σε υψηλότερο επίπεδο. Εδώ ο στόχος του ενάρετου ανθρώπου τοποθετείται στο μέλλοντα αιώνα και η άσκηση της αρετής του προετοιμάζει την αιώνια μακαριότητα. Ο ενάρετος άνθρωπος ανταλλάσσει την παρούσα ζωή με τη μέλλουσα και κοπιάζει στον παρόντα αιώνα, για να ζήσει στον αιώνα τον άληκτο [τον αιώνα που δεν τελειώνει ποτέ]14.
Τέλος με μια τρίτη ερμηνεία, που εξηγεί κατά τον Ευστάθιο και την αιώνια ανταπόδοση της εν χρόνῳ [μέσα στον χρόνο] διαγωγής του ανθρώπου, υποστηρίζεται το εξής. Ο δίκαιος άνθρωπος κοπιάζει στον παρόντα αιώνα όχι συμπτωματικά ή με διαλείμματα, αλλά επιμόνως και εξολοκλήρου: «Ου γαρ εκοπία, φησίν εκ τινων διαλειμμάτων, άλλοτε και άλλοτε, αλλά καθάπαξ εκοπίασεν εις αιώνιον, ο εστιν αναλόγως τω επιμεμετρημένω αυτώ ενταύθα αιώνι» [Διότι δεν κοπίασε, λέει, με κάποια διαλείμματα, πότε-πότε, αλλά κοπίασε μια για πάντα για το αιώνιο, το οποίο είναι ανάλογο με τον χρόνο που του έχει μετρηθεί εδώ στην επίγεια ζωή].
Επειδή λοιπόν αυτός ζει ολόκληρο τον αιώνα του, δηλαδή ολόκληρη την επίγεια ζωή του θεάρεστα, δικαίως θα ζήσει και «εις τέλος» [μέχρι το τέλος], δηλαδή «διά παντός, και μέχρι βάθους απείρου αιώνος, ου πέρας οίον απειρία» [για πάντα, και μέχρι το βάθος του άπειρου αιώνα, του οποίου το τέλος είναι η ίδια η απειρία] 15.
Έτσι έχουμε την αρετή που κινείται στο επίπεδο της εγκοσμιότητας, την αρετή που πραγματοποιείται με την προσήλωση στη μέλλουσα ζωή, και την αρετή που καλλιεργείται με την καθολική αναφορά ολόκληρης της ζωής και της υπάρξεως του ανθρώπου στο Θεό.
Σε κάθε περίπτωση χρειάζεται κόπος για την αρετή. Ο κόπος όμως αυτός δεν πρέπει να περιορίζεται στα βιωτικά πράγματα, αλλά να έχει στόχο να ευαρεστήσει το Θεό. Ο στόχος αυτός δεν είναι μόνο για τους μοναχούς, αλλά και για όλους τους πιστούς: «Μηδείς των εν κόσμῳ όντων, και γυναικί και πραγμάτων τύρβαις εμβλέπων, αδελφοίς τοις έξω γενομένοις κόσμου και βίου, λεγέτω μη ενευκαιρείν αὐτός κόποις τοις διά τον Θεόν» [Κανένας από όσους ζουν μέσα στον κόσμο, και είναι προσηλωμένος στη γυναίκα του και στις φασαρίες των καθημερινών πραγμάτων, ας μην λέει στους αδελφούς που βγήκαν έξω από τον κόσμο και τον υλικό βίο, ότι ο ίδιος δεν βρίσκει ευκαιρία για τους κόπους που γίνονται για χάρη του Θεού] 16.
Συνεχίζεται
11 Ομιλία εις το εκοπίασεν εις τον αιώνα 1, PG 135, 521A.
12 Ψαλμ. 48, 9-10.
13 Όπ. π. 6, PG 135, 524C-25A.
14 Όπ. π. 7-8, PG 135, 375BC.
15 Όπ. π. 10, PG 135, 528BC.
16 Όπ. π. 13, PG 135, 529D.
Από το βιβλίο της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης, «Άγιος Ευστάθιος, Πρακτικά Θεολογικού συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του εν Αγίοις Πατρός ημών Ευσταθίου Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης (7-9 Νοεμβρίου 1988), Θεσσαλονίκη.
Επιμέλεια: Στ.Κ.