Γεώργιος Μαντζαρίδης, Καθηγητής Θεολογικής Σχολής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Η έννοια της αρετής, όπως και η έννοια της ηθικής, προέρχεται από τον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Η αρετή όμως δεν είχε εξαρχής ηθικό νόημα, αλλά φανέρωνε γενικά κάποια θετική ιδιότητα προσώπου, ζώου ή πράγματος. Συνηθέστερα δήλωνε θετικές ιδιότητες του ανθρώπου, και ειδικότερα τις πολεμικές και αθλητικές ικανότητές του1.
Προπάντων όμως η αρετή θεωρούνταν ιδιότητα των θεών. Άλλωστε οι θεοί αναγνωρίζονταν και ως χορηγοί των αρετών στους ανθρώπους2.
Πρώτος ο Θεόγνις έδωσε στην έννοια της αρετής ηθικό περιεχόμενο και την συνέδεσε με τη δικαιοσύνη: «Εν δε δικαιοσύνῃ συλλήβδην πάσ᾿ αρετή εστιν»
[Με τη δικαιοσύνη συμπεριλαμβάνεται κάθε αρετή]3.
Έτσι η αρετή παρουσιάζεται ως συστατικό στοιχείο της δικαιοσύνης και θεωρείται ως κύριο γνώρισμα του δίκαιου ανθρώπου. Η καθιέρωση όμως της αρετής ως ηθικής έννοιας πραγματοποιείται κυρίως από την εποχή του Σωκράτη.
Κατά το Σωκράτη η αρετή αποτελεί καρπό γνώσεως, με πρωταρχικό θεμέλιο την αυτογνωσία. Η γνώση και η άσκηση της αρετής δεν αποτελούν δύο διαφορετικά πράγματα, αλλά τις δύο όψεις του ίδιου πράγματος. Μόνο από άγνοια ο άνθρωπος γίνεται κακός: «επί γε τα κακά ουδείς εκών έρχεται»
[προς τα κακά πράγματα κανείς δεν πηγαίνει με τη θέλησή του] 4.
Ο Πλάτων ορίζει την αρετή ως υγεία, κάλλος και ευεξία της ψυχής, ενώ την κακία ως νόσο, αίσχος και ασθένειά της: «αρετή μεν άρα, ως έοικεν, υγίειά τε τις αν είη και κάλλος και ευεξία ψυχής, κακία δε νόσος τε και αίσχος και ασθένεια»
[η αρετή λοιπόν, όπως φαίνεται, είναι μια υγεία, ομορφιά και καλή κατάσταση της ψυχής, ενώ η κακία είναι αρρώστια, ασχήμια και αδυναμία της]5.
Διακρίνοντας στην ψυχή τρία μέρη, το λογιστικό, το θυμοειδές και το επιθυμητικό, προβάλλει αντίστοιχα τρεις αρετές, μία για κάθε μέρος της: τη φρόνηση ή σοφία για το λογιστικό, την ανδρεία για το θυμοειδές και τη σωφροσύνη για το επιθυμητικό.
Ως τέταρτη γενική αρετή θεωρεί τη δικαιοσύνη, που έχει ως αντικείμενο την εναρμόνιση των τριών μερών της ψυχής. Βέβαια και ο Πλάτων δεν αγνοεί το ευρύτερο νόημα της αρετής6. Έτσι δεν χρησιμοποιεί την έννοια της αρετής μόνο με ηθικό περιεχόμενο, αλλά και για να δηλώσει διάφορες άλλες θετικές ιδιότητες. Μιλάει π.χ. για αρετή σκυλιών και αλόγων, ή για αρετή αυτιών και οφθαλμών7.
Ο Αριστοτέλης διεύρυνε τον αριθμό των αρετών, ενώ ταυτόχρονα προχώρησε σε μια νέα θεώρησή τους. Κατά τον Αριστοτέλη η αρετή δεν αποτελεί τόσο ζήτημα γνώσεως, όσο ζήτημα έξεως. Αρετή είναι η έξη που κάνει σπουδαίο και αυτόν που την έχει και το έργο που αυτός κάνει: «Πάσα αρετή, ου αν η αρετή, αυτό τε ευ έχον αποτελεί και το έργον αυτού ευ αποδίδωσιν, οίον η τοῦ οφθαλμού αρετή τον τε οφθαλμόν σπουδαίον ποιεί και το έργον αυτού»
[κάθε αρετή, σε όποιο πράγμα κι αν ανήκει, κάνει το ίδιο το πράγμα να βρίσκεται σε καλή κατάσταση και το κάνει να αποδίδει καλά το έργο του, όπως ακριβώς η αρετή του ματιού κάνει και το ίδιο το μάτι σπουδαίο και το έργο του καλό]8.
Ειδικότερα όμως για τον άνθρωπο η αρετή είναι η έξη εκείνη, «αφ᾿ ης αγαθός άνθρωπος γίνεται και αφ᾿ η ευ το εαυτού έργον αποδώσει» [από την οποία ο άνθρωπος γίνεται αγαθός και από την οποία θα αποδώσει καλά το δικό του έργο]9.
Ο Αριστοτέλης διέκρινε τις αρετές σε δύο κατηγορίες: στις διανοητικές και τις ηθικές. Έτσι διανοητικές αρετές είναι η σοφία, η σύνεση και η φρόνηση, ενώ η ανδρεία, η σωφροσύνη, η ελευθεριότητα είναι ηθικές. Γι’ αυτό και όταν μιλάμε για το ήθος κάποιου ανθρώπου, δεν λέμε ότι είναι σοφός ή συνετός, αλλά ότι είναι πράος ή σώφρων10.
Με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη η έννοια της αρετής καθιερώθηκε ως μια βασική έννοια της ηθικής. Η Χριστιανική ηθική παρέλαβε την έννοια αυτή και την τοποθέτησε στη δική της προοπτική.
Υιοθέτησε ακόμα και τις τέσσερις βασικές αρετές της αρχαίας ελληνικής παραδόσεως, τη φρόνηση, την ανδρεία, τη σωφροσύνη και τη δικαιοσύνη, τις οποίες προσάρμοσε στο πνεύμα της χριστιανικής ζωής και πλούτισε με την τριάδα των χριστιανικών αρετών, την πίστη, την ελπίδα και την αγάπη.
Έτσι οι Πατέρες της Εκκλησίας, μολονότι μιλούν συνήθως για τις τρεις αυτές αρετές, δεν αγνοούν και την τετράδα των αρετών της αρχαίας ελληνικής παραδόσεως μέσα στα πλαίσια και την προοπτική της διδασκαλίας της Εκκλησίας.
Συνεχίζεται
1 Πρβλ. Ομήρου, Ιλιάδα Ο 641 και Υ 411.
2 Βλ. Ομήρου, Οδύσσεια 13, 45-6.
3 Ελεγείαι 1. 147-8.
4 Πλάτωνος, Πρωταγόρας 358c.
5 Πολιτεία Δ΄ 444d-e.
6 Πολιτεία 335e.
7 Πολιτεία 353b.
8 Ηθικά Νικομάχεια 1106α.
9 Όπ. π.
10 Ηθικά Νικομάχεια 1103α.
11 Ομιλία εις το εκοπίασεν εις τον αιώνα 1, PG 135, 521A.
Από το βιβλίο της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης, «Άγιος Ευστάθιος, Πρακτικά Θεολογικού συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του εν Αγίοις Πατρός ημών Ευσταθίου Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης (7-9 Νοεμβρίου 1988), Θεσσαλονίκη.
Επιμέλεια: Στ.Κ.