Χρυσάνθη Τσιούμη*: Οι πρώτες απεικονίσεις του Αγίου Γρηγορίου Παλαμά στη Θεσσαλονίκη
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/chrysanthi-tsioumi-oi-protes-apeikoniseis-tou-agiou-grigoriou-palama-sti-thessaloniki/
Όπως αναφέραμε ήδη, στον ίδιο ναό υπάρχει μία ακόμη απεικόνιση του αγίου (πίν. 3). Στο θόλο του νοτίου παρεκκλησίου της Μ. Βλατάδων7 εικονίζεται ο Χριστός Παντοκράτορας και στα σφαιρικά τρίγωνα από κάτω από αυτόν, τέσσερις Θεολόγοι⁸. Στα ανατολικά σφαιρικά τρίγωνα παριστάνονται ο Ιωάννης ο Θεολόγος και ο Συμεών ο Νέος θεολόγος⁹.
Στα δυτικά σφαιρικά τρίγωνα εικονίζονται ο Γρηγόριος ο Θεολόγος και ο Γρηγόριος αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης. Όλοι παριστάνονται στο γνωστό τύπο των καθισμένων ευαγγελιστών, όπως αυτοί εικονίζονται συνήθως στα σφαιρικά τρίγωνα. Με την απεικόνισή του στο χώρο αυτό ο Παλαμάς εντάσσεται στην τριάδα των Θεολόγων της Εκκλησίας¹⁰.
Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς εικονίζεται ισχνός, με μια ιδιαίτερη κλίση του σώματος στο ύψος του λαιμού και έχει τα ίδια φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά με την παράσταση του ίδιου αγίου στον κυρίως ναό. Η απεικόνιση του Παλαμά ως Θεολόγου θα ήταν φυσικό να είναι ένα ιδεαλιστικό και όχι προσωπογραφικό πορτραίτο του αγίου. Όμως το γεγονός ότι τα προσωπογραφικά στοιχεία φαίνονται τόσο έντονα και στις δύο παραστάσεις θα πρέπει να μας προβληματίσει.
Είναι γνωστό ότι οι τοιχογραφίες του νοτίου παρεκκλησίου χρονολογήθηκαν παλιότερα στο τέλος του 14ου ή στις αρχές του 15ου αι.¹¹. Η κατάσταση των τοιχογραφιών δεν επιτρέπει σήμερα την λεπτομερειακή εξέτασή τους, τα γενικά όμως τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά εντάσσουν τις τοιχογραφίες αυτές ανάμεσα στα καλύτερα δείγματα της βυζαντινής τέχνης του τελευταίου τετάρτου του 14ου αιώνα¹².
Το ερώτημα που τίθεται είναι αν υπάρχει χρονική διαφορά ανάμεσα στην τοιχογράφηση του κυρίως ναού και του παρεκκλησίου, ανάμεσα δηλαδή στην απεικόνιση του Γρηγορίου ως Ιεράρχη και ως Θεολόγου. Τίθεται επίσης το ερώτημα αν η απεικόνιση του ιεράρχη δύο φορές στον ίδιο ναό είναι φυσική ή αν πρέπει να οδηγηθούμε στο συμπέρασμα ότι η απεικόνιση του Γρηγορίου ως Θεολόγου στο παρεκκλήσιο είναι μεταγενέστερη.
Παρά το γεγονός ότι μια τέτοια άποψη θα φαινόταν πιθανή, θα πρέπει να τονίσουμε ότι η απεικόνιση του αγίου σε δύο διαφορετικούς χώρους στον ίδιο ναό δεν αποκλείεται καθόλου, διότι εξυπηρετεί διαφορετικούς στόχους. Στη μια είναι ο Ιεράρχης άγιος και στην άλλη εντάσσεται στην τριάδα των Θεολόγων.
Η ένταξη του Γρηγορίου ανάμεσα στους Θεολόγους της Εκκλησίας από τους Παλαμιστές πρέπει να έγινε πολύ νωρίς¹³ και η απεικόνισή του στο καθολικό της Μ. Βλατάδων από τους μαθητές του είναι ενέργεια αναμενόμενη, αν και λίγο τολμηρή. Απ’ όσο ξέρουμε, είναι η πρώτη φορά που ο Παλαμάς εικονογραφείται ανάμεσα στους Θεολόγους της Εκκλησίας, σε αντιστοιχία μάλιστα με τον συνώνυμό του Γρηγόριο τον Θεολόγο.
Τον συσχετισμό αυτό θα πρέπει να έκαναν οι μαθητές και οι οπαδοί του. Η εικονογράφησή του ως Θεολόγου δεν φαίνεται να επαναλήφθηκε. Ακόμη και στην Μ. Βλατάδων η παράστασή του ως Θεολόγου έγινε στον απομονωμένο χώρο του παρεκκλησίου και όχι στον κυρίως ναό.
Από τα στυλιστικά στοιχεία των τοιχογραφιών του παρεκκλησίου φαίνεται ότι και οι τοιχογραφίες αυτές κινούνται στο ίδιο πνεύμα με αυτές του κυρίως ναού και δεν πρέπει να απέχουν χρονικά.
Έτσι οι δύο απεικονίσεις του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά στη Βλατάδων θα πρέπει να έγιναν το πολύ 10-20 χρόνια μετά το θάνατό του. Αυτό σημαίνει ότι ο ζωγράφος μπορεί να είχε γνωρίσει προσωπικά τον άγιο ή το λιγότερο οι μαθητές του να περιέγραψαν πιστά τα χαρακτηριστικά του αγίου ή να είχε υπόψη του την απεικόνιση που αναφέρει ο Φιλόθεος Κόκκινος.
Η σεμνή, ασκητική, έντονη μορφή του μπορεί επομένως να μη είναι αποτέλεσμα μιας ιδεατής εικόνας για τον άγιο αλλά τα ίδια τα χαρακτηριστικά του ασκητή αγίου και οι απεικονίσεις του στο ναό να είναι σχεδόν αυθεντικές.
[Η απεικόνιση του Αγίου Γρηγορίου Παλαμά στον ναό του Αγίου Δημητρίου]
Η τρίτη απεικόνιση που αναφέραμε, βρίσκεται στον Άγιο Δημήτριο και ερμηνεύθηκε ως άγιος Ιωάσαφ και Γρηγόριος Παλαμάς (εικόνα2)¹⁴. Δεν υπάρχει καμιά σχέση ανάμεσα στους δύο αυτούς αγίους. Η παράσταση είναι αλληγορική και ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα.
Στο πρόσωπο του αγίου Ιωάσαφ ο Παλαμάς τιμά τον αυτοκράτορα Ιωάννη Καντακουζηνό, φίλο και υποστηρικτή των απόψεών του, που έγινε μοναχός με το όνομα Ιωάσαφ.
Με τη σύνθετη αυτή σύλληψη του θέματος τιμώνται οι δύο αυτές σημαντικές μορφές της εποχής και τονίζεται η συμβολή τους στην επικράτηση των απόψεων των ησυχαστών.
Με βάση τις δύο απεικονίσεις του αγίου στη Μ. Βλατάδων μπορούμε σήμερα να διερευνήσουμε την ορθότητα αυτής της ταύτισης. Η σύγκριση της εικονογράφησης του αγίου στον Άγιο Δημήτριο με τις απεικονίσεις του στη Μ. Βλατάδων δείχνει ότι η μορφή μπορεί να ταυτισθεί με το Γρηγόριο Παλαμά, διότι παρουσιάζει τα ίδια περίπου φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά.
Η χρονολόγηση της τοιχογραφίας στο τέλος του 14ου ή στον 15ο αιώνα είναι ένα θέμα που χρειάζεται έρευνα, διότι πιθανότατα μπορεί να χρονολογηθεί στο τελευταίο τέταρτο του 14ου αιώνα¹⁵.
Με τη διερεύνηση αυτή κερδίζουμε τις τρεις πρωιμότερες απεικονίσεις του Παλαμά, που έχουν έντονα προσωπογραφικά στοιχεία, ενώ οι απεικονίσεις του λίγο μεταγενέστερα δεν παρουσιάζουν τα ίδια στοιχεία.
8. Βλ. Γ. Στογιόγλου, Η εν Θεσσαλονίκη πατριαρχική μονή των Βλατάδων, Θεσσαλονίκη 1971, σ. 119-124.
9. Η παράσταση του Συμεών δεν έχει επιγραφή. Η ταύτιση της μορφής έγινε από τον Γ. Στογιόγλου, δ.π. σ. 120 και νομίζουμε ότι είναι ορθή.
10. Την άποψη διατύπωσε ο Γ. Στογιόγλου, δ.π. σ. 120, σημειώνοντας ότι επιβεβαιώνεται εικονογραφικά πως οι παλαμιστές πολύ νωρίς απαρίθμησαν το δάσκαλό τους στην τριάδα των «θεολόγων» της Εκκλησίας. Προσθέτουμε εδώ ότι ήδη ο Φιλόθεος Κόκκινος στο Λόγο του για το Γρηγόριο Παλαμά τον εντάσσει έμμεσα στην Τριάδα των Θεολόγων βλ. PG 151, στ. 654 «μέσον αυτών τη κορυφαία και ομοτίμω και σεπτή των Θεολόγων Τριάδι φέροντες συγκαθίζουσιν».
11. Xyngopoulos, Thessalonique et la peinture macédoniene, Athènes 1955, σ. 71 και M. Chatzidakis, Classicisme et tendances populaires au XIV siècle, Les recherches sur I évolution du style, Congrés International des études byzantines, Rapports 1, Bucarest 1971, σ. 130 και V. Lazarev, Storia della pittura bizantina, Torino 1967, σ. 384.
* Χρυσάνθη Μαυρουπούλου-Τσιούμη (1939-2022), έφορος Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, ομότιμος καθηγήτρια Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Από τα «Πρακτικά του Θεολογικού Συνεδρίου, Εις τιμήν και μνήμην του εν Αγίοις πατρός ημών Γρηγορίου Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης του Παλαμά (12-14 Νοεμβρίου 1984)», της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης το οποίο οργανώθηκε προνοία του Παναγιωτάτου Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης κ.κ. Παντελεήμονος Β΄.
(Επιμέλεια ανάρτησης: Στ.Κ.)