Αντώνιος Παπαδόπουλος, καθηγητής Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης:
Ο Άγιος Δημήτριος εις το συγγραφικόν έργον του Συμεών Θεσσαλονίκης
3. «Παρεστώς τη τριάδι» και «συμβασιλεύων τω Σωτήρι» εις τους αιώνας
Κατά την ορθόδοξον παράδοσιν οι άγιοι τελειούμενοι εισέρχονται εις την δόξαν του Θεού και συμβασιλεύουν με τον Χριστόν εις τους αιώνας ως φίλοι Θεού. Παραμένουν άγιοι εις το «διηνεκές» [παντοτινά] δυνάμενοι να πρεσβεύουν υπέρ ημών. Ο Συμεών εις τους Ύμνους του τονίζει ότι ο άγιος Δημήτριος «παρίσταται Θεώ παρρησία» και συμβασιλεύει «λαμπρότατα τω Σωτήρι». «Κατοικών εν ουρανώ» εμφορείται υπό θείου φωτός. Παρίσταται «συν ταις χορείαις αγγέλων και μαρτύρων τω Θεανθρώπω Λόγω» και δοξάζει τον Κύριον και ποιητήν των απάντων. Ψάλλει νοερώς «συν αγγέλοις» και γεραίρει «τον δημιουργόν εν Τριάδι Θεόν ένα», αναμέλπων [ψάλλοντας] δε τον τρισάγιον αίνον, πληρούται τριαδικής δόξης.
Η παρρησία του αγίου Δημητρίου ενώπιον του Θεού και αι πρεσβείαι του υπέρ ημών οφείλονται εις το γεγονός ότι ανεδείχθη, κατά τον Συμεών, θεοειδής [όμοιος με τον Θεό, αυτός ο οποίος θεώθηκε], αγαθώτατος, αγνός, πραΰς [πράος], καθαρός, παρθένος, ασκητής, και κυρίως ζηλωτής της πλευράς του Χριστού.
Ο άγιος Δημήτριος είναι «ελαία πλήρης θείων καρπών ελέους, εν οίκω Θεού πεφυτευμένη καλώς και κρίνον λευκόν καθαρότητος, και ρόδον ερυθρόν τω αθλητικώ αίματι και εύοσμος βοτάνη τω θεραπευτικώ των ιάσεων, και παράδεισος τερπνός, καρπούς παρέχων των χαρισμάτων, και κήπος κεκλεισμένος, διάφορα φυτά παρέχων ζωής τερπνά, και λειμών θείος, πάντων ανθέων πλήρης των παντοδαπών αρετών, και τεθνηκώς άνθρωπος ζων, ου τα κάτω μόνον, τω σώματι νεκρός κείμενος, θαυμαστώς ζωογονών και ευφραίνων, αλλά και κατατέρπων τα άνω και επουράνια, και αυτόν δε τον δεσπότην ηδύνων του ουρανού» 40
«[ο Άγιος Δημήτριο ς είναι] μια ελιά γεμάτη από τους θείους καρπούς του ελέους, φυτεμένη γερά μέσα στον οίκο του Θεού· κρίνο λευκό της καθαρότητας και ρόδο κατακόκκινο από το αίμα του μαρτυρίου· βότανο ευωδιαστό που θεραπεύει κάθε ασθένεια και παράδεισος απολαυστικός, που προσφέρει τους καρπούς των θείων χαρισμάτων. Είναι ένας κήπος περιφραγμένος, γεμάτος με διάφορα τερπνά φυτά της ζωής, και λιβάδι θείο, πλημμυρισμένο από κάθε λογής άνθη των αρετών. Είναι ένας άνθρωπος που, αν και πέθανε, παραμένει ζωντανός· και όχι μόνο εδώ κάτω στη γη, όπου το νεκρό του σώμα ζωογονεί και ευφραίνει με θαυμαστό τρόπο τους πιστούς, αλλά και στον ουρανό, όπου κατατέρπει τους αγγέλους και γλυκαίνει ακόμη και αυτόν τον ίδιο τον Δεσπότη των ουρανών».
Αι αρεταί του μάρτυρος συνετέλεσαν ώστε να καταξιωθή ούτος της μεθέξεως της δόξης του Θεού, νυν δε να πρεσβεύη υπέρ ημών, αφού είναι μέτοχος της δόξης Χριστού. Ο εκδούς [αυτός ο οποίος εξέδωσε] τους δύο λόγους του Συμεών εις τον άγιον Δημήτριον David Balfour, διαβλέπων τάσιν του Συμεών να εξάρη τον άγιον Δημήτριον μεταξύ όλων των αγίων και να θέση τον άγιον εις ίδιον επίπεδον με τον Χριστόν, παρατηρεί ότι «τοιούτος λόγος μόλις θα απεδέχετο λογικήν ανάλυσιν» 41.
Και είναι μεν αληθές ότι ο Συμεών ερωτά «Διατί δε ταύτα τούτω, και εξαιρέτως παρά πάντας τους αθλητάς, και σχεδόν το μυρορροείν παρά τους ηγιασμένους άπαντας;»
[«Γιατί όμως δόθηκαν αυτά τα χαρίσματα σε αυτόν, και μάλιστα κατ’ εξαίρεση περισσότερο από όλους τους άλλους αθλητές (τους μάρτυρες), και γιατί σχεδόν μόνο σε αυτόν δόθηκε το χάρισμα να αναβλύζει μύρο, περισσότερο από όλους τους άλλους αγίους;»].
Εν τούτοις είναι μετριοπαθέστερος άλλων προ αυτού εγκωμιαστών. Ο Αρμενόπουλος επιθυμών όπως προβάλη τον άγιον Δημήτριον ως πρότυπον παρθενίας, συγκρίνει αυτόν προς την Θεοτόκον, η οποία εις το πνευματικόν λεξιλόγιον των ησυχαστών απετέλει σύμβολον παρθενίας. Σπεύδει όμως να δηλώση ότι πράττει τούτο χωρίς να θέλη να εξάρη τον άγιον υπέρ την Θεοτόκον.
Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς συγκρίνας τον μάρτυρα προς τον Ιώβ, τονίζει ότι ο Δημήτριος είναι ανώτερος τούτου λόγω της παρθενίας. Επίσης ο Δημήτριος συγκρίνεται παρά του ιδίου πατρός προς τους προφήτας, τους αποστόλους, τους διδασκάλους και τους ασκητάς, και άλλοις μεν δείκνυται επόμενος, άλλοις δε εξισούμενος και άλλων προηγούμενος, ιδία δε των ασκητών 42.
Εκείνος όμως που υπερέβαλε τους πάντας εις συγκρίσεις είναι ο Νικόλαος Καβάσιλας. Ούτος, είτε διότι έγραψε το εγκώμιόν του εις νεαράν ηλικίαν, είτε διότι εκινείτο εκ λόγων συναισθηματικών προς τον συμπατριώτην του μάρτυρα, υπερέβαλεν αυτόν και προσώπων της Π. Διαθήκης και των αγίων Αποστόλων Πέτρου, Παύλου και Ιωάννου ως επίσης και του Βαπτιστού Ιωάννου.
Ο Συμεών αποφεύγει τοιαύτας ακρότητας. Αναφερόμενος εις τα πρόσωπα της Κ. Διαθήκης λέγει: «Ώσπερ ουν Πέτρω η πίστις εξαίρετον, και δια τούτο δώρον αυτώ το πέτραν κληθήναι πίστεως· και Παύλω το κήρυγμα ιδιαίτερον παρά τους λοιπούς κήρυκας, εν ω και πλέον κεκοπίακε πάντων, και δώρον αυτώ το διδάσκαλον εθνών είναι και χριστοκήρυκα πλέον των άλλων κατονομάζεσθαι και εις τρίτον φθάσαι τον ουρανόν· και Ιωάννη δια παρθενίαν το επί το θείον στήθος ανακλιθήναι, και θεολόγων αποδειχθήναι έξαρχον, και μετατεθήναι και ζην· και Δημητρίω δια την παρθενίαν εξαίρετον, και το της αγάπης πολύ, και την διδασκαλίαν τε και το κήρυγμα, το μετατεθήναι μεν θανόντα μαρτυρικώς ταίς λόγχαις, Χριστού το πάθος εξεικονίσαντα, ζην δε και τεθνηκότα, και την εισαεί ζωήν τοις ρέουσι μύροις διηνεκώς επιδείκνυσθαι» 43
«Όπως ακριβώς, λοιπόν, για τον Πέτρο το ιδιαίτερο γνώρισμα ήταν η πίστη, και γι’ αυτό του δόθηκε ως δώρο το να ονομαστεί ‘πέτρα της πίστεως’· και για τον Παύλο το κήρυγμα ήταν ξεχωριστό σε σχέση με τους υπόλοιπους κήρυκες -τομέας στον οποίο κοπίασε περισσότερο από όλους- και του δόθηκε ως δώρο το να ονομάζεται ‘διδάσκαλος των εθνών’ και κήρυκας του Χριστού περισσότερο από τους άλλους, αλλά και το να φτάσει έως τον τρίτο ουρανό· και στον Ιωάννη, λόγω της παρθενίας του, του δόθηκε το χάρισμα να ακουμπήσει στο θείο στήθος (του Κυρίου), να αναδειχθεί κορυφαίος των θεολόγων και να μεταστεί στον ουρανό παραμένοντας ζωντανός· έτσι και στον Δημήτριο, λόγω της εξαιρετικής του παρθενίας, της μεγάλης του αγάπης, αλλά και της διδασκαλίας και του κηρύγματός του, του δόθηκε ως δώρο το εξής: αν και πέθανε μαρτυρικά από τις λόγχες -αναπαριστώντας έτσι το πάθος του Χριστού- να μεταστεί μεν (στους ουρανούς), αλλά να παραμένει ζωντανός ακόμα και μετά θάνατον, αποδεικνύοντας διαρκώς την αιώνια ζωή μέσα από το μύρο που αναβλύζει ακατάπαυστα.».
Αλλ’ ούτε αποτολμά ο Συμεών να θέση τον Δημήτριον υπεράνω προσώπων της Π. Διαθήκης. Τούτο φαίνεται εξ ενός Κοντακίου εις Προεόρτιον εις τον άγιον Δημήτριον: «Ως Ιακώβ σε δεύτερον σου τον εχθρόν πτερνίσαντα, ως Ιωσήφ τε τιμώμεν τον σώφρονα των παθών βασιλεύσαντα· τη αμαρτία γάρ, μάρτυς, μη δουλωθείς και τη πλάνη, μάκαρ, έλαβες παρά του νέμοντος προς τους αγώνας την χάριν, Δημήτριε, και στέφος άφθαρτον» 44
[«Σε τιμούμε ως έναν δεύτερο Ιακώβ, επειδή κατάφερες να ανατρέψεις τον εχθρό σου, και ως έναν (νέο) Ιωσήφ, τον σώφρονα, που κυριάρχησε πάνω στα πάθη του. Διότι εσύ, μάρτυρα Δημήτριε, αφού δεν υποδουλώθηκες στην αμαρτία και στην πλάνη, έλαβες από Εκείνον που βραβεύει τους αγώνες τη θεία χάρη και το στεφάνι της αφθαρσίας»].
Τέλος όπου φαίνεται ότι ο Συμεών τάσσει τον άγιον Δημήτριον εις «ίδιον επίπεδον» με τον Χριστόν, όπως παρετήρησε με κάποιαν δυσφορίαν ο Balfour, τούτο γίνεται δια να τονισθή, όπως λέγει και ο Καβάσιλας, συγκρίνας Χριστόν και Δημήτριον, ότι πάσας τας αρετάς έλαβε παρά του Χριστού, και ότι «δίχα Χριστού» και της «εκείνου συμμαχίας» ουδέν ηδύνατο να επιτύχη 45. Τούτο άλλωστε αποτελεί την βασικήν πίστιν των πατέρων και ιδία των νηπτικών, τους οποίους καλώς γνωρίζει ο Συμεών.
Άλλωστε ο Συμεών απαριθμών τας αρετάς του Δημητρίου δεν παραλείπει να υπογραμμίση ότι ο αγών των αγίων είναι «υπερφυής». Οι άγιοι επέτυχον τα μεγάλα και κατεκράτησαν σαρκός, ιδία ο άγιος Δημήτριος εις νεαράν ηλικίαν, ενίκησαν τους δαίμονας, και εμιμήθησαν το πάθος του Χριστού, διά της δυνάμεως Εκείνου. Άλλωστε η ιδέα ότι οι μάρτυρες δια του μαρτυρικού των θανάτου εγίνοντο μιμηταί και μέτοχοι του πάθους του Χριστού είναι πολύ παλαιά.
Ιδιαιτέρως δια τον άγιον Δημήτριον η λόγχευσις της πλευράς υπενθυμίζει τον λογχισμόν του Κυρίου. Πέραν όμως τούτου η ομοίωσις εξετείνετο και προς την αφθαρσίαν του σώματος του Κυρίου και την, κατά την παράδοση, διατήρησιν αφθάρτου του σώματος του αγίου Δημητρίου εις τον τάφον του, ως και εις την ροήν του μύρου εκ της λογχονύκτου πλευράς του κατά το πρότυπον του αίματος και ύδατος του εξελθόντος εκ της πλευράς του Κυρίου 46. Το μύρον επιπλέον συμβολίζει την παρθενίαν και την εσωτερικήν του μάρτυρος καθαρότητα όχι μόνον εις τα κείμενα του Συμεών αλλά και εις άλλους εγκωμιαστάς και υμνητάς του.
Συνεχίζεται
36: Κανών Προεόρτιος εις τον άγιον Δημήτριον, προσόμοιος του Μ. Σαββάτου, ωδή θ’, έκδ. Ιω. Φουντούλη, σ. 203.
37: Βλ. Αντ. Παπαδοπούλου, ενθ’ ανωτ., σ. 135 κ.ε.
38: Παρά Αντ. Παπαδοπούλω, ενθ’ ανωτ., σ. 109.
39: Ιω. Φουντούλη, «Μεγάλη Εβδομάς», σ. 20, 37.
40 Λόγος Πρώτος, σ. 40. Λόγος Δεύτερος, σ. 187-188, 192.
41 Έργα Θεολογικά, σ. 185.
42 Παρά Αντ. Παπαδοπούλω, ένθ’ ανωτ., σ. 115 κ.ε.
43 Λόγος Δεύτερος, σ. 188.
44 Εκδ. Ιω. Φουντούλη, Συμεών Θεσσαλονίκης κλπ., σ. 139.
45 Παρά Αντ. Παπαδοπούλω, ένθ’ ανωτ., σ. 118 εξ.
46 Ιω. Φουντούλη, «Μεγάλη Εβδομάς», σ. 6-7.
Απόσπασμα από το βιβλίο της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης, «Πρακτικά Λειτουργικού Συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του εν Αγίοις Πατρός ημών Συμεώνος Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης του Θαυματουργού 15.9.81», έκδοση Ιεράς Μονής Αγίας Θεοδώρας Θεσσαλονίκης, 1983.
Επιμέλεια: Στ.Κ.