Αντώνιος Παπαδόπουλος, καθηγητής Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Ο Άγιος Δημήτριος εις το συγγραφικόν έργον του Συμεών Θεσσαλονίκης
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/wp-admin/post-new.php
2 . «Εθνάρχης» και «τροφεύς της πόλεως»
Ο Συμεών συμπάσχων με το ποίμνιόν του κατά τους δυσχειμένους [ταραχώδεις] εκείνους καιρούς και επιθυμών να παραμυθήση τους Θεσσαλονικείς αναφέρεται εις τας περιπετείας της πόλεως από της πρώτης επί Μουράτ Α΄το 1387 καταλήψεως ή παραδόσεως αυτής μέχρι και των παραμονών της οριστικής αλώσεως της Θεσσαλονίκης υπό των Τούρκων.
Ο άγιος Δημήτριος, όπως κατά το παρελθόν «έφιππος, υψηλός τε και θαυμαστός τοις έξωθεν εωράτο, το τείχος τε τρέχων άνωθεν και εκφοβών τους κατά της πόλεως κινουμένους» 23, έτσι και κατά την εποχήν εκείνην ανεδείχθη προστάτης, πρόμαχος, φρουρός, τροφεύς, ρύστης, μεσίτης, σωτήρ, ευεργέτης, ο στρατηγών αθλητής και κυρίως εθνάρχης 24.
Αναλόγους χαρακτηρισμούς απέδωσαν εις τον άγιον Δημήτριον και άλλοι προ του Συμεών εγκωμιασταί, αλλά καθ’ όσον γνωρίζομεν δια πρώτην φοράν χαρακτηρίζεται ως εθνάρχης.
Οι Θεσσαλονικείς ώφειλαν να είναι ευγνώμονες έναντι του «πολιστού» και πολιούχου των, διότι διά των πρεσβειών του προς τον Θεόν ούτοι απήλαυσαν το μέγιστον αγαθόν, την ελευθερίαν. «Ποίον δε θώμεν προ των άλλων εις απαρχήν της ευχαριστίας; Αυτό δη το μέγιστον ημίν, την ελευθερίαν ην διά του μάρτυρος εύραμεν25» «[Ποιο λοιπόν να θέσουμε πρώτο από όλα ως απαρχή της ευχαριστίας μας; Αυτό ακριβώς που είναι για εμάς το σπουδαιότερο: την ελευθερία, την οποία βρήκαμε χάρη στον μάρτυρα»].
Η δευτέρα κατάληψις της Θεσσαλονίκης επί Βαγιαζίτ Α΄ το 1391 ήτο βιαία. Κατ’ αυτήν «κατέπεσον οίκοι, ων πρώτος ην ο εν τη ακροπόλει του Σωτήρος θείος ναός, και όσοι εκείσε λοιποί, και έτι όσαι μοναί τη ακροπόλει εγγίζουσαι, και καταπάτημα, φευ, γεγόνασιν ούτοι και επίχαρμα τοις αθέοις· έπειτα δε και πλείστοι των εν τη πόλει σεβασμίων οίκων μεμίανται, και θυσιαστήρια μεν κατέσκαπται, βεβήλωται δε τα άγια. Και μετά των άλλων η θειοτάτη του ιερού Βαπτιστού μονή και η του φίλου Χριστού και νυμφαγωγοῦ τε και κήρυκος του πανάγνου εναγών, οίμοι, και μιαρών -ω Χριστέ Σωτήρ, της σης ανοχής· και εχθρών σου βλασφήμων γέγονεν οικητήριον» 26
[«Κατέρρευσαν σπίτια και κτίρια, με πρώτο ανάμεσά τους τον θείο ναό του Σωτήρος στην ακρόπολη, καθώς και όσα άλλα βρίσκονταν εκεί· ακόμα και όσα μοναστήρια ήταν κοντά στην ακρόπολη, αλίμονο, καταπατήθηκαν από τους αθέους και έγιναν αντικείμενο του χλευασμού τους. Έπειτα, οι περισσότεροι από τους σεβάσμιους οίκους της πόλης μολύνθηκαν, θυσιαστήρια γκρεμίστηκαν συθέμελα και τα ιερά σκεύη βεβηλώθηκαν. Μαζί με τα άλλα, η θειοτάτη μονή του ιερού Βαπτιστή και η μονή του φίλου του Χριστού, του νυμφαγωγού και κήρυκα του Πανάγνου (Ιωάννη του Προδρόμου), έγιναν -αλίμονο- κατοικητήριο μιαρών και εναγών ανθρώπων και βλάσφημων εχθρών Σου. Ω Χριστέ Σωτήρα, πόση είναι η ανοχή Σου»!].
Ο Συμεών γνωρίζει με κάθε λεπτομέρειαν, και περιγράφει με οδύνην ψυχής «τας περιφρονήσεις», τους «μυκτηρισμούς των σεβασμίων εικόνων», τας «ενυβρίσεις του τιμίου σταυρού», τας «εξουδενώσεις», τους «εμπαιγμούς των ιερών ανδρών και του σχήματος» και τας «παντοίας ακαθαρσίας» των αθέων 27.
Εις τας δύο αυτάς καταλήψεις της Θεσσαλονίκης αναφέρονται και οι εγκωμιασταί του αγίου Δημητρίου, Ισίδωρος, Γαβριήλ και Δημήτριος Χρυσολωράς, αποδίδοντες τας μεν συμφοράς εις τας αμαρτίας των χριστιανών, την δε μετρίασιν των συμφορών ή την απαλλαγήν εξ αυτών εις τον εγκωμιαζόμενον άγιον28.
Και ο Συμεών εις έτερον Λόγον του υπαινισσόμενος προφανώς τα γεγονότα αυτά ή αναφερόμενος γενικώτερον εις τας δοκιμασίας της πόλεως, ομιλεί περί «παιδείας» των μικροψύχων διά του μάρτυρος 29.
Τέλος ο Συμεών επιθυμών να ενισχύση τους Θεσσαλονικείς αναφέρεται εις την απελευθέρωσιν της Θεσσαλονίκης το 1403 από τους Τούρκους. Ταύτην αποδίδει εις τον στρατηγούντα αθλητήν Δημήτριον, ο οποίος και τον γενναίον στρατηγόν Δημήτριον Λεοντάρην ενίσχυσεν, αλλά και τους Θεσσαλονικείς παρώτρυνε να αντιπαραταχθούν κατά των Τούρκων 30.
Ακολουθούν νέαι περιπέτειαι της πόλεως. Κατά την διάρκειαν των πολέμων μεταξύ των διαδόχων του Βαγιαζίτ Α’, η Θεσσαλονίκη πολιορκείται δις υπό των τουρκικών στρατευμάτων, το 1412 και το 1416, ενώ η Μακεδονία διασχίζεται συχνά προς την μίαν ή την άλλην κατεύθυνσιν από τα στίφη των φιλοδόξων υιών του Βαγιαζίτ. Ο φόβος και ο τρόμος συνέχουν τας καρδίας των κατοίκων.
Οι πάντες, όπως αναφέρει και ο Γαβριήλ «Εις την προεόρτιον Κυριακήν του μεγαλομάρτυρος Δημητρίου», προσπαθούν να αντλήσουν θάρρος εντός του θερμού περιβάλλοντος του ναού του μάρτυρος 31. Ο Συμεών και αυτάς τας πολιορκίας γνωρίζει, υπενθυμίζει όμως εκείνας της Κωνσταντινουπόλεως και της Θεσσαλονίκης επί Μουράτ Β΄ το 1422. Αι πολιορκίαι τελικώς λύονται και αι πόλεις σώζονται. Ο Θεός εδέχθη της Θεομήτορος «τας λιτάς» και «τας προσευχάς του μεγίστου εν μάρτυσι».
Η ορθοτόμησις όμως του λόγου της αληθείας θα ήτο δυνατή και η ορθόδοξος πίστις θα διετηρείτο εις την Θεσσαλονίκην μόνον υπό την προϋπόθεσιν ότι οι κάτοικοι θα ετέλουν υπό αρχιερέα, έχοντα κανονικήν την ιερωσύνην παρά του πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως. «Τούτο ούτως αγαθόν τω κοινώ, το ορθοτομείν, το ορθοδοξείν, το υπό ποιμένα της Εκκλησίας είναι και τάξιν και των νόμων της ευσεβείας αντέχεσθαι· ει δ’ ούν, κρείττόν γε το αποθανείν»
«Αυτό είναι τόσο μεγάλο αγαθό για το σύνολο της κοινωνίας: το να ερμηνεύει κανείς σωστά την αλήθεια, το να πιστεύει ορθόδοξα, το να βρίσκεται υπό την καθοδήγηση ποιμένα της Εκκλησίας και να τηρεί την εκκλησιαστική τάξη και τους νόμους της ευσέβειας· ειδάλλως, είναι προτιμότερο ακόμα και το να πεθάνει κανείς».
Και υπήρχον μεν πολλοί αντιτιθέμενοι εις τας επιδιώξεις του Συμεών επικαλούμενοι το παράδειγμα των νήσων όπου οι χριστιανοί ήσαν «ανεπίσκοποι», ο ορθόδοξος όμως αρχιεπίσκοπος υπεγράμμιζε προς αυτούς ότι ουδέν ήτο δυνατόν να γίνη θείον άνευ ποιμένος επέχοντος τον τύπον του Χριστού. Άνευ αρχιερέως, έλεγε προς τους Θεσσαλονικείς ο στοργικός ποιμενάρχης των, θα εσαλεύοντο τα της ορθοδοξίας· δεν θα ήτο δυνατή η συγχώρησις των αμαρτιών· δεν θα ετελούντο κανονικώς τα μυστήρια και το μυστήριον του γάμου, αφού δεν θα υπήρχε γνησία χειροτονία.
Επίσης δεν θα ανεπέμποντο καλώς αι προς τον Θεόν ευχαί. Διότι «η αρχιερωσύνη τυγχάνει θεμέλιος της πίστεως» και παν αγαθόν δίδεται δι’ αυτής 18. Όλον δε το μυστήριον της Πεντηκοστής μεταδίδεται δια της Ιερωσύνης.
Και ετόνιζεν ορθώς πάντα ταύτα ο Συμεών αφού «χειροτονία, δόγμα και πνευματικότης αποτελούν κατά την ορθόδοξον αντίληψιν περί Ιεράς Παραδόσεως, μίαν αδιάσπαστον ενότητα, ώστε η έλλειψις του ενός στοιχείου να συνεπάγεται την απουσίαν των άλλων και άρα την διάσπασιν και κοπήν της Αποστολικής διαδοχής και της μεθέξεως εις την Ιεράν Παράδοσιν και την Παρακαταθήκην».
Το μυστήριον άλλωστε της ιερωσύνης είναι εκ των ουκ άνευ, διότι «άνευ πνευματικού πατρός έχοντος δια χειροτονίας την αποστολικήν διαδοχήν, δεν υπάρχει μέθεξις των σωστικών, αγιαστικών και θεωτικών ενεργειών των μυστηρίων του Σώματος του Χριστού» 19.
Και επειδή ακρόπολις της Ορθοδοξίας ήτο η Κωνσταντινούπολις, μη υποκύψασα εις τους Ιταλούς και μη αρνηθείσα την πίστιν των πατέρων της Εκκλησίας, διατηρήσασα αντιθέτως αναλλοίωτον το Σύμβολον της πίστεως, ως αποτελούσα το «σκήνωμα της τριάδος», ο Συμεών επέμενεν όπως ο εκάστοτε αρχιερεύς λαμβάνη την χειροτονίαν του παρά του πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως 20.
Ο Συμεών επέτυχε του σκοπού του εις τούτο· είχε συνεργόν και ούτος τον μυροβλήτην Δημήτριον. «Ο δη και ως έγνων, αυτός αύθις περί της Εκκλησίας εφρόντισα· την ορμήν γαρ γνούς των πολλών και τας πρεσβείας γινομένας, ήδη μη έχων, ό,τι και πράξαιμι, καν το μη τα των εκκλησιών πάντη διαφθαρήναι εδεόμην αυτός ζητεῖν και τα των άνωθεν ορθών εν ημίν εθών και δογμάτων θείων και τους ναούς είναι και τας μονάς παρ’ ημίν και αυτόν τον αρχιερέα, ως έθος αρχαίον, παρά του της Κωνσταντίνου ορθοδόξου δη πατριάρχου και της συνόδου χειροτονείσθαι. Και μόλις γε τούτο γέγραπται εν ταίς γεγονυίαις αυτών συνθήκαις αγώσι και πόνοις ημών, ίνα μη τα της εκκλησίας απόληται, και ει μη εβοήθει Θεός μεσιτευούσης της Θεομήτορος άμα και τω μυροβλύτη και ημείς ενέστημεν εν πολλοίς»
«Αυτήν ακριβώς την κατάσταση όταν την κατάλαβα, φρόντισα και πάλι ο ίδιος για τα θέματα της Εκκλησίας. Διότι, επειδή αντιλήφθηκα τη μεγάλη ορμή του πλήθους (προς την παράδοση της πόλης στους Βενετούς) και τις διαπραγματεύσεις που γίνονταν, και καθώς δεν είχα πλέον άλλο τρόπο να δράσω, ζητούσα επίμονα τουλάχιστον να μη απωλεσθούν τελείως τα δίκαια της Εκκλησίας. Ζητούσα να παραμείνουν σε εμάς τα ορθόδοξα έθιμα μας και τα θεία δόγματα που παραλάβαμε από ψηλά, να παραμείνουν στην εξουσία μας οι ναοί και τα μοναστήρια μας, και ο ίδιος ο αρχιερέας, σύμφωνα με το αρχαίο έθιμο, να χειροτονείται από τον ορθόδοξο πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης και τη Σύνοδο. Και με μεγάλους δικούς μας αγώνες και κόπους, καταφέραμε επιτέλους να γραφτεί αυτός ο όρος στις συνθήκες που υπογράφηκαν, ώστε να μη χαθούν τα πάντα για την Εκκλησία. Κι αν δεν βοηθούσε ο Θεός, με τη μεσιτεία της Θεοτόκου και μαζί του Μυροβλήτη (Αγίου Δημητρίου), κι αν δεν προβάλλαμε εμείς σθεναρή αντίσταση σε πολλά σημεία, τίποτα δεν θα είχε επιτευχθεί».
Ο Συμεών απέθανεν έξι μήνας προ της αλώσεως της πόλεως. Ο θάνατος του παραμυθητικού ποιμενάρχου εθεωρήθη ως προμήνυμα κακών. Οι Θεσσαλονικείς όμως είχαν καλώς γαλουχηθή και υπό του Συμεών, ώστε και προ της πτώσεως, όπως μας πληροφορεί ο Ιωάννης Αναγνώστης, αλλά και μετά την πτώσιν της πόλεως δεν είχαν ούτοι αποθαρρυνθή. Τούτο άλλωστε μαρτυρείται και εκ των εγκωμίων της περιόδου της τουρκοκρατίας37.
Έχει τονισθή από ειδικούς ιστορικούς, ότι την εποχήν κατά την οποίαν συνεσωρεύοντο απειλητικά κατά του ελληνισμού σύννεφα, ούτος κατά την ώραν της πολιτικής και οικονομικής αυτού αγωνίας, συγκεντρώνει πάσας αυτού τας δυνάμεις, δια να δείξη την ζωτικότητά του.
Ο Ελληνισμός ναι μεν πρόκειται μετ’ ολίγον να υποδουλωθή, έχει όμως ήδη ρίψει τας ρίζας του δια την οριστικήν εις το μέλλον ανάστασιν, δια την πραγματοποίησιν της οποίας θα προσεύχωνται οι Έλληνες και θα αναμένουν βοήθειαν παρά του Θεού δια των πρεσβειών του μάρτυρος. Τούτο θα πράξουν και όλοι οι ορθόδοξοι αδελφοί μας των Βαλκανίων, όπως τούτο μαρτυρείται εκ των ειδικών περί του αγίου Δημητρίου κειμένων38.
Συνεχίζεται
24 Λόγος Πρώτος, σ. 40, 44.
25 Λόγος Πρώτος, σ. 42.
26 Αυτόθι.
27 Λόγος Πρώτος, σ. 43.
28 Βλ. Αντ. Παπαδοπούλου, ενθ’ ανωτ., σ. 132 εξ.
29 Λόγος Δεύτερος, σ. 192.
30 Λόγος Πρώτος, σ. 44.
31 Βλ. Αποστ. Ε. Βακαλοπούλου, Ιστορία της Μακεδονίας 1354-1833, Θεσσαλονίκη 1969, σ. 73-74.
32 Λόγος Πρώτος, σ. 46
33 Λόγος Πρώτος, σ. 47,Βλ. παρά Απ. Βακαλοπούλω, ένθ’ ανωτ., σ. 74.
34 Λόγος Πρώτος, σ. 59
35 Λόγος Πρώτος, σ. 63
36 Κανών Προεόρτιος εις τον άγιον Δημήτριον, προσόμοιος του Μ. Σαββάτου, ωδή θ’, έκδ. Ιω. Φουντούλη, σ. 203.
37 Βλ. Αντ. Παπαδοπούλου, ενθ’ ανωτ., σ. 135 κ.ε.
38 Παρά Αντ. Παπαδοπούλω, ενθ’ ανωτ., σ. 109.
Απόσπασμα από το βιβλίο της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης, «Πρακτικά Λειτουργικού Συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του εν Αγίοις Πατρός ημών Συμεώνος Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης του Θαυματουργού 15.9.81», έκδοση Ιεράς Μονής Αγίας Θεοδώρας Θεσσαλονίκης, 1983.
Επιμέλεια: Στ.Κ.