Από το βιβλίο του Ι.Μ. Χατζηφώτη, «Από το Βυζάντιο στο Νέο Εληνισμό» (εκδόσεις Κάδμος), κεφάλαιο, «Ευστάθιος Θεσσαλονίκης ο Κατάφλωρος, Σχολιαστής και διδάσκαλος Ομήρου, Πινδάρου κ./ά. αρχαίων συγγραφέων στην Πατριαρχική Ακαδημία τον 12ο αι.
[…] Στις μεγάλες πνευματικές μορφές του Βυζαντίου, που είχαν συμβάλει στην αξιοποίηση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, ανήκει ο Άγιος Ευστάθιος ο Κατάφλωρος.
Σπάνια προσωπικότητα συνδυάζει τις ιδιότητες, τα χαρίσματα και την προσφορά του Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης Ευσταθίου του Κατάφλωρου, που ήκμασε στον 12ο αι., τον περίφημο αιώνα των Κομνηνών, και ήδη έχει ανακηρυχθεί Άγιος από την Εκκλησία (η μνήμη του εορτάζεται στις 20 Σεπτεμβρίου).
Λογιώτατος, με βαθιά εθνική συνείδηση, φιλάνθρωπος, κοινωνικά πρωτοπόρος, αναδείχθηκε και σε υπερασπιστή της νύμφης του Θερμαικού, εμψυχώνοντας την αντίσταση του λαού της στην αντιμετώπιση των βαρβάρων επιδρομέων, όταν η πολιτική ηγεσία φάνηκε δυστυχώς ανάξια των περιστάσεων.
Διερωτάται κανείς πως ο άνθρωπος αυτός του σπουδαστηρίου, ο υμνογράφος, ο ιεράρχης, ο σχολιαστής των αρχαίων ποιητών, ο πρόδρομος της ελληνικής λαογραφίας, την ώρα που το ζήτησαν οι περιστάσεις μεταβλήθηκε σε εθνικό αγωνιστή, στον άνθρωπο της δράσης. Κι όμως αυτό είναι αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα.
Ήταν τόσο το κύρος, η φήμη και η αποδοχή του, ώστε η αγία μορφή του να απεικονισθεί όχι μόνο στο Άγιον Όρος, αλλά και βορειότερα στη Σερβία, όπου όπως είναι γνωστό εργάσθηκαν οι μεγάλοι αγιογράφοι της μακεδονικής σχολής Μιχαήλ Αστραπάς και Ευτύχιος στις αρχές του 14ου αιώνα.
Σπάνια πράγματι συναντά κανείς στην ιστορία, τα Γράμματα, αλλά και την εκκλησιαστική ζωή προσωπικότητες σαν του Αγίου Ευσταθίου με τόσο έντονη, εργώδη, αλλά και περιπετειώδη ζωή. Δεν εκπλήττει γι’ αυτό η αναφορά του συγχρόνου του Μητροπολίτη Νέων Πατρών Ευθυμίου Μαλάκη ότι ήδη στον καιρό του «κλέος έσχεν ευρύ, τοις απάντων κείμενος στόμασιν».
Για τη σοφία του και τις φιλολογικές του ενασχολήσεις ο φειδωλός σε επαινετικές εκφράσεις για το Βυζάντιο και τους Βυζαντινούς Αδαμάντιος Κοραής έχει επιγραμματικά σημειώσεις
«Έσπούδασα να κάμω τον παραλληλισμόν της αρχαίας ελληνικής γλώσσης και της νέας ταύτης την οποίαν λαλούμεν την σήμερον. Έλαβα το παράδειγμα από τον εξηγητήν του Ομήρου, τον Θεσσαλονίκης Ευστάθιον και το παραγγέλλω εις τους φιλολόγους του γένους, όσοι έχουσι την σοφίαν και τον ζήλον του Ευσταθίου. Ο σοφός και χρήσιμος ούτος ιεράρχης, εις τον οποίον το γένος, όταν αναλάβη χρεωστεί ν’ ανεγείρη εικόνας, κατεγίνετο εις το να εξηγή τον αρχηγόν και γενάρχην της Ελληνικής σοφίας, τον Όμηρον».
Πολύ πιο σφαιρικός ο διαπρεπής Γερμανός βυζαντινολόγος Κάρολος Κρουμπάχερ προβαίνει σε ακριβοδίκαιο χαρακτηρισμό του ‘Αρχιεπισκόπου Ευσταθίου:
«Ο Ευστάθιος είναι εις των ολίγων Βυζαντινών, υπέρ του οποίου χάρις εις τα εις Όμηρον αυτού σχόλια θερμότερον ωμίλησαν οι κλασσικοί φιλόλογοι. Αλλ’ είναι πολύ σπουδαιότερος απλού σχολιαστού ο ανήρ και πολύ ανώτερος απλού λογίου του σπουδαστηρίου. Όσοι καθ’ εαυτόν μελετώσι τον βυζαντινόν πολιτισμόν και τα βυζαντινά γράμματα, θ’ αναγνωρίσωσιν ότι ο Ευστάθιος υπήρξε ανήρ σπουδαίος σημαντικήν καταλαβών θέσιν και εν τω αιώνι αυτού καθόλου διά της προσωπικότητός του».
Ποιος ήταν ο «μεγάλος (εκείνος) κληρικός», όπως τον αποκαλεί ο διακεκριμένος Βρετανός βυζαντινολόγος Σερ Στήβεν Ράνσιμαν;
Τα βιογραφικά – Ο Διδάσκαλος
Πότε ακριβώς γεννήθηκε ο Θεσσαλονίκης Ευστάθιος δεν είναι γνωστό. Ο Δρ. Χρ. Παπαγεωργίου τοποθετεί τη γέννησή του γύρω στα 1128 «σε κοντινό της Κωνσταντινουπόλεως χωριό» βασιζόμενος στον Σ. Αριστάρχη. Η γενική άποψη των μελετητών είναι ότι γεννήθηκε «μεταξύ των ετών 1115 και 1135».
Αντίθετα είναι δεδομένο το έτος της εκδημίας του: 1194 (μπορεί και τέλη 1195) στη Θεσσαλονίκη. Σε διάκονο χειροτονήθηκε μεταξύ των ετών 1149 και 1156, που μπήκε στην Αγία Σοφία. Είχε καρεί μοναχός στη μονή Αγίας Ευφημίας στην Κωνσταντινούπολη και είχε ενταχθεί στη μονή Αγίου Φλώρου, γι’ αυτό και λεγόταν Κατάφλωρος.
Διακονούσε στην Αγία Σοφία και παράλληλα δίδασκε στην Πατριαρχική σχολή, έχοντας τον τίτλο του Δημοσίου Διδασκάλου, ρητορική, γραμματική, ερμηνεία, ποιητική, μετρική, ετυμολογία, μυθολογία και φιλοσοφία. Διορίσθηκε το 1156 επί Πατριάρχη Λουκά Χρυσοβέργη, αφού ο ίδιος σπούδασε στην ίδια αυτή Πατριαρχική σχολή θεολογία και φιλολογία.
Όνομαζόταν «Πατριαρχική Ακαδημία», ιδρύθηκε από τον Ηράκλειο και στον 12ο αιώνα βρισκόταν σε περίοδο «ιδιαιτέρας ακμής», σύμφωνα με την Καθηγήτρια Αγνή Βασιλικοπούλου – Ιωαννίδου. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται απ’ αυτήν στη διδασκαλία των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων, παράλληλα προς τους Πατέρες της Εκκλησίας.
Ο Αγιος Ευστάθιος διακρίθηκε ως διδάσκαλος και του απονεμήθηκαν τα οφφίκια του «μαγίστρου της ρητορικής» και του «επί των δεήσεων».
Ο Επίσκοπος Κατάνης Ιάκωβος Πηλίλης γράφει για τον Άγιο Ευστάθιο:
«Ούτος υπήρξεν εις την εποχήν του η προσωποποίησις του βυζαντινού ιδεώδους και ορθοδόξου κληρικού. Ούτος ήτο μεμυημένος εις την κλασσικήν φιλολογίαν και εδίδαξεν λίαν επιτυχώς ρητορικήν και φιλοσοφίαν, έφερεν δε τον τίτλον “ο μαΐστωρ της ρητορικής”».
Η Πατριαρχική σχολή, η οποία είχε αναπτυχθεί κατά τον Καθηγητή Κων. Μανάφη τόσο, «ώστε απετέλει τον κορμόν της όλης ανωτάτης παιδείας εν Κωνσταντινουπόλει, υπερβάλλουσα εν πολλοίς το κρατικόν πανεπιστήμιον», σε κάθε τμήμα της διέθετε ιδιαίτερη βιβλιοθήκη, «η οποία πλην των θεολογικών συγγραμμάτων περιείχε και έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας άφθονα».
Καθώς παρατηρεί ο Μαλάκης για τους μαθητές του Αγίου Ευσταθίου, «οις μεν εχορήγει γραμματικήν και μέτρα και ποίησιν, τοσαύτην έχων τούτων την επιστήμην, ως μηδέν των αρξαμένων σοφών ευρέως απολείπεσθαι· οις δε την γλώτταν ηκόνει, ρητορικώς εξηγούμενος και άλλους άλλοις ενήσκει και παιδεύμασι και μαθήμασι, όθεν και κλέος έσχεν ευρύ, τοις απάντων κείμενος στόμασι».
[Απόδοση στην καθομιλουμένη: «Σε μερικούς μαθητές του δίδασκε γραμματική, μέτρο και ποίηση, έχοντας βαθιά γνώση όλων αυτών, ώστε χωρίς να υστερεί σε τίποτα από τους κορυφαίους σοφούς της εποχής του· σε άλλους πάλι όξυνε τη ρητορική τους ικανότητα, κάνοντας ρητορικές αναλύσεις, και άλλους προετοίμαζε σε άλλα διδάγματα και μαθήματα. Από όλα αυτά, απέκτησε μεγάλη φήμη, και αποτελούσε σημείο αναφοράς ανάμεσα στους ανθρώπους του χώρου αυτού»].
Φαίνεται ότι παράλληλα διατηρούσε δική του, ιδιωτική θα λέγαμε σχολή, στην οποία δίδασκε τους πολυπληθείς μαθητές που συγκέντρωνε γύρω του η φήμη, οι γνώσεις, η ικανότητα να τις μεταλαμπαδεύει, η γοητεία της διδασκαλίας.
Πάντοτε διάνθιζε τα μαθήματά του με στοιχεία από τον μέγα πλούτο των γνώσεών του και κρατούσε αμείωτο το ενδιαφέρον των μαθητών του, όπως μαρτυρεί ο επιφανέστερος από αυτούς Μιχαήλ Χωνιάτης, ο μετέπειτα Μητροπολίτης Αθηνών.
Ο Χωνιάτης αναλύεται σε απερίφραστους εγκωμιασμούς του διδασκάλου του:
«Ως γαρ πέτρας εκ γλαφυρής έθνη μελισσών έξεισιν, ούτω και τω Ευσταθίω μελισσώνι προσίπταντο και αφίπταντο βοστρυδόν οσημέραι φιλολόγων σμήνη μύρια και ει τινες άλλως αρετής τι μετεποιούντο και του ρυθμίσοντος προσεδέοντο».
[Μεταφορά στην καθομιλουμένη: «Διότι, όπως από το κοίλωμα μιας πέτρα βγαίνουν σμήνη μελισσών, έτσι και γύρω από τον Ευστάθιο που έμοιαζε με κυψέλη, πετούσαν καθημερινά προς αυτόν άπειρα σμήνη φιλολόγων που με τη διδασκαλία του έφευγαν μεστοί γνώσεων και σοφίας. Αλλά κοντά του προσέτρεχαν και όσοι επιδίωκαν την αρετή και είχαν ανάγκη από κάποιον να τους καθοδηγεί πνευματικά»].
Ο ίδιος μάλιστα αναφέρει ότι ορισμένα από τα ανέκδοτα που ανέφερε ο Ευστάθιος, για να ποικίλλει τη διδασκαλία του, κυκλοφορούνταν και στους δημόσιους χώρους της Βασιλεύουσας.
«Ουκ ολίγα καπί ταις αγοραίς και τριόδοις ακούσαι τις ως τα παροιμιώδη περιλαλούμενα».
[Μεταφορά στην καθομιλουμένη: «Πολλά από αυτά που έλεγε μεταφέρονται στις αγορές και στα σταυροδρόμια, σαν να ήταν παροιμίες και μπορεί να τα ακούσει κανείς να συζητούνται παντού»].
Συνεχίζεται
Επιμέλεια: Στ.Κ.