Νίκου Α. Ματσούκα
Η διδασκαλία του Νικολάου Καβάσιλα για τα μυστήρια της Εκκλησίας
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/nikos-matsoukas-ta-mystiria-den-einai-tipota-allo-para-oi-ekfanseis-kai-oi-orates-leitourgies-tou-sygkekrimenou-somatos-tou-christou/
Γ’
Τα μυστήρια λοιπόν, σύμφωνα με το πατερικό πνεύμα της παραδόσεως και το Νικόλαο Καβάσιλα, είναι οι εκφράσεις της «εν Χριστώ ζωής». Μετέχει κανείς σ’ αυτά για την τελείωσή του, εφόσον ως μέλος «συναφθή» με το Χριστό8.
Δεν αριθμούνται με κανέναν τρόπο (κάτι τέτοιο είναι σχολαστικό και συνάμα επικίνδυνο, μια και μπορούν στη θεωρία και στην πράξη ν’ απομονωθούν από το ενιαίο σώμα), αλλά διακρίνονται σαφώς μεταξύ τους. Με άλλα λόγια, ενώ όλα τα μυστήρια είναι τελετές και πράξεις, που παρέχουν άφεση αμαρτιών και πραγματώνουν την ένωση κτιστού και ακτίστου, το καθένα έχει μια λειτουργία αναντικατάστατη, όπως ακριβώς συμβαίνει με τα μέλη ενός σώματος.
Ένα μυστήριο κάνει μια συγκεκριμένη δουλειά που δεν την κάνει το άλλο· το ένα δεν μπορεί να αντικαταστήσει το άλλο. Τούτο φαίνεται ξεκάθαρα και χαρακτηριστικά στην ακριβή περιγραφή που κάνει ο Νικόλαος Καβάσιλας, των μυστηρίων του Βαπτίσματος, του Χρίσματος και της Θείας Ευχαριστίας.
Το Βάπτισμα είναι ανάπλαση και γέννηση.
Το Χρίσμα είναι το μυστήριο που κινεί τον άνθρωπο για την πραγμάτωση της τέλειας χριστιανικής ζωής.
Η θεία Ευχαριστία με τη σειρά της τρέφει τα μέλη του σώματος της Εκκλησίας.
Η περιγραφή του Νικολάου Καβάσιλα μοιάζει με «φυσιολογία». Η εικόνα είναι πράγματι εντυπωσιακή, διδακτική και δυνατή. Δεν μπορούμε να κινηθούμε ή να τραφούμε πριν γεννηθούμε.
Στη «φυσιολογία» τούτη βλέπει κανείς μια σειρά και μια αλληλεξάρτηση. Τούτο δεν σημαίνει βέβαια ότι το ένα μυστήριο είναι ανώτερο ή πιο αξιόλογο από το άλλο. Το καθένα επιτελεί μια ιδιαίτερη και αναντικατάστατη λειτουργία. Έτσι η γέννηση προηγείται «νομοτελειακά» και μετά ακολουθούν η κίνηση και η ανάπτυξη του σώματος»9.
Κατά τη χαρακτηριστική περιγραφή του Νικολάου Καβάσιλα στο Βάπτισμα δίνεται μια προτεραιότητα, γιατί είναι γέννηση. Πρώτα πρέπει να γεννηθεί κανείς, για να παρουσιάσει μετά τις φάσεις αναπτύξεώς του. Ως γέννηση το Βάπτισμα είναι χάρισμα αποκλειστικό, με την έννοια ότι η βούληση του ανθρώπου δεν συμβάλει σε καμιά περίπτωση για την πραγμάτωση του μυστηρίου.
Όπως η δημιουργία από το μηδέν είναι ένα αποκλειστικό έργο της βουλητικής ενέργειας του Θεού, με τον ίδιο τρόπο και το Βάπτισμα, ως «αναπλαστική» γέννηση, δίνει και πάλι το ον «εκ του μη όντος», πράγμα που είναι το «κατά Χριστόν γεννηθήναι», το «είναι και υποστήναι».
Στη φυσική του γέννηση κανείς δεν μπορεί να συμβάλλει με τη βούλησή τους το ίδιο συμβαίνει και στο Βάπτισμα. Παίρνει το «είναι και υποστήναι» για μια τελειωτική πορεία δίχως τη συμβολή της δικής του βουλήσεως»10.
Στην προκειμένη περίπτωση είναι φανερό ότι ο νηπιοβαπτισμός σ’ αυτή τη θεολογική αλήθεια στηρίζεται, και πουθενά αλλού. Το νήπιο, αλλά και ο ενήλικος, δεν μπορούν να συμβάλουν σε τούτη τη νέα γέννηση11. Επομένως μόνο το Βάπτισμα εξαιρείται από την ανθρώπινη συνεργία στο έργο του αγιασμού που πραγματώνουν τα μυστήρια.
Η συνεργία λοιπόν της ανθρώπινης βουλήσεως αρχίζει από το Χρίσμα και επεκτείνεται σ’ όλα τα άλλα μυστήρια ή καλύτερα σε ολόκληρη τη χριστιανική ζωή στο ένα σώμα της Εκκλησίας12.
Έτσι καταλαβαίνει κανείς και το δυναμικό και τελειωτικό χαρακτήρα της χριστιανικής ζωής. Η ζωή τούτη, «φύεται εν τώδε τω βίω, και διαρκώς πορεύεται σε μια δυναμική τελείωση και πλήρωση στο μέλλον.
Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι είναι σχολαστική η ενασχόληση με το πρόβλημα πως νοεί ο Νικόλαος Καβάσιλας την εδώ χριστιανική ζωή και πως τη ζωή του μέλλοντος. Υπάρχει, όπως άλλωστε θα σημειώσουμε παρακάτω, πλήρης συμφωνία με τους ησυχαστές. Η χριστιανική ζωή και στις δυο πλευρές θεωρείται ότι είναι η πραγμάτωση της τελείωσης με δυναμικό και προοδευτικό τρόπο.
Σε άλλη περίπτωση ο Νικόλαος Καβάσιλας τονίζει ιδιαίτερα το γεγονός ότι η ζωή τούτη δεν αποκτάται μόνο στο μέλλον, αλλά είναι παρούσα και στους αγίους14. Γενικά θα λέγαμε ότι η κοινή γραμμή της ορθόδοξης θεολογίας πάνω σε τούτο το θέμα είναι απαρασάλευτη. Πρέπει κανείς να προσέχει τη διαφοροποίηση στην ορολογία και τον τρόπο του θεολογείν. Πουθενά στην πατερική παράδοση δεν μπορεί κανείς να εντοπίσει διδασκαλία ή κάποια άποψη για στατικό χαρακτήρα της τελείωσης.
Πάντοτε η τελείωση είναι μια πορεία σε ευθύγραμμη διάσταση, με ποικίλες ωστόσο εναλλαγές και παλινδρομήσεις. Από το παρόν ως το μέλλον η ίδια χριστιανική ζωή, με τις ίδιες καταβολές και προόδους, αποτελεί το γίγνεσθαι που καταλήγει στα βάθη της θείας απειρότητας.
Το τονίσαμε και πρωτύτερα· δεν μπορούν να διαχωριστούν φυσική και μεταφυσική διάσταση. Γι’ αυτό παρόν και μέλλον σε τούτη την ανέλιξη συμπλέκονται κατά ενιαίο και οργανικό τρόπο.
Συνεχίζεται
Απόσπασμα από το βιβλίο της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης, «Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου, Εις τιμήν και μνήμην του σοφωτάτου και λογιωτάτου και τοις όλοις αγιωτάτου Οσίου πατρός ημών Νικολάου Καβάσιλα του Χαμαετού», Θεσσαλονίκη 1984.