Άγιος Ευστάθιος αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης, Τα λαογραφικά του κι η εθνική σημασία τους
Όσες φράσεις είναι γραμμένες στην καθαρεύουσα και στα αρχαία ελληνικά μεταφράζονται στη συνέχεια και ευρίσκονται μέσα σε αγκύλες. Όσες φράσεις βρίσκονται μέσα σε παρένθεση και αγκύλη ήταν του συγγραφέως του βιβλίου.
Στον Φαίδωνα Κουκουλέ, τον διαπρεπή μελετητή του Βυζαντινού πολιτισμού, οφείλομε την επισήμανση και αξιοποίηση του λαογραφικού έργου του Αγίου Ευσταθίου. Η έκδοση στα 1950 σε δύο ογκώδεις τόμους από την Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών των «Λαογραφικών» Ευσταθίου Θεσσαλονίκης του Κουκουλέ αποτέλεσε σταθμό στην ελληνική λαογραφία και καταξίωσε τούτη ειδικά την προσφορά του Αγίου, όπως μπορεί εύκολα να διαπιστώσει κανείς φυλλομετρώντας ένα οποιοδήποτε εγχειρίδιο της λαογραφίας μας.
Αν και, όπως παρατηρεί ο Κουκουλές, «λαογράφος υφ’ ην ημείς εννοούμε έννοιαν βεβαίως δεν ήτο ο Ευστάθιος, έκ τινων όμως τεκμηρίων δυνάμεθα να συμπεράνωμεν ότι ούτος ου μόνον είχε πλήρη επίγνωσιν της αξίας των λαογραφικών ερευνών, αλλά και τας λαογραφικάς πληροφορίας ας παρέχει παρενέβαλεν ουχί εκ παρέργου» [Λαογράφος με την έννοια που εμείς εννοούμε βεβαίως δεν ήταν ο Ευστάθιος, από ορισμένα όμως τεκμήρια μπορούμε να συμπεράνουμε ότι αυτός όχι μόνο είχε πλήρη επίγνωση της αξίας των λαογραφικών ερευνών, αλλά και τις λαογραφικές πληροφορίες που παρέχει τις συμπεριέλαβε όχι συμπτωματικά].
Στην καταγραφή τους ο Άγιος προέβη γράφοντας τα σχόλιά του στον Όμηρο.
Όπως επισημαίνει ο Φαίδων Κουκουλές, «ότι ενίοτε ο ιεράρχης ορίζει και τους τόπους εν οις κατά τους χρόνους του επεχωρίαζεν έθιμόν τι τούθ’ όπερ είναι λίαν σημαντικόν δια την έρευναν, αφ’ ου συνήθως οι συγγραφείς ή σχολιασταί, οσάκις περί συγχρόνων των εθίμων ομιλούσι, προσθέτουσι γενικώς και αορίστως “ως και νυν”, “και παρ’ ημίν” και τα όμοια» [το ότι μερικές φορές ο ιεράρχης ορίζει και τους τόπους στους οποίους κατά την εποχή του κυριαρχούσε κάποιο έθιμο, αυτό είναι πολύ σημαντικό για την έρευνα, αφού συνήθως οι συγγραφείς ή οι σχολιαστές, κάθε φορά που μιλούν για έθιμα της εποχής τους, προσθέτουν γενικά και αόριστα τη φράση “όπως και τώρα”, “και σε εμάς” και τα παρόμοια].
Θα προσθέσομε και για τη διατήρηση της εθνικής μας ταυτότητας. Χάρη στους συσχετισμούς του Κουκουλέ, διαπιστώνομε πώς πανάρχαιες συνήθειες και έθιμα, που καλύπτουν με πληρότητα τον κύκλο της καθημερινής ζωής, από την κατοικία, την ένδυση, τις τροφές, τη γεωργία, τον ποιμενικό και ναυτικό βίο, τα άλλα επαγγέλματα, την ανατροφή των παιδιών, τον γάμο και την κηδεία έφθασαν ως εμάς. Αν και είναι ευνόητο, πρέπει να σημειωθεί ότι ο μοναστικός βίος πιστότερα από οποιονδήποτε άλλο συνεχίζεται στις μέρες μας.
Ο Κουκουλές πρώτος αξιοποίησε και τις κάθε είδους μετεωρολογικές, γεωγραφικές, ακόμη ιατρικές πληροφορίες, που ανεύρε στα σχόλια, τα εκπληκτικά λεπτόλογα και λεπτομερειακά του Αγίου Ευσταθίου, που ούτε «κομπιούτερς» (υπολογιστές), ούτε μαγνητόφωνα, ούτε άλλες ευκολίες διέθετε από αυτές που οι σύγχρονοι ερευνητές έχουν στη διάθεσή τους.
Πλήθος στοιχείων, που καταγράφει ο Άγιος Ευστάθιος, προέρχονται από τη Μικρά Ασία και βέβαια τη Βασιλεύουσα, που ήδη στα χρόνια του λεγόταν Πόλη: «Λέγεται δε και πόλεις ποτέ κληθήναι κατ’ εξοχήν ([η Αλεξάνδρεια]) ως νυν η Κωνσταντίνου πόλις και ως αι Αθήναί ποτε άστυ» [Λέγεται δε ότι και η Αλεξάνδρεια ονομαζόταν κάποτε “Πόλις” κατ’ εξοχήν, όπως τώρα η Κωνσταντινούπολη και όπως κάποτε η Αθήνα ονομαζόταν “Άστυ”].
Αυτή κατέστη πλέον η «βασιλίς των πόλεων». Αν εγκωμιάζει τόσο την Κωνσταντινούπολη δεν υστερεί στον έπαινο της Θεσσαλονίκης, την οποία αποκαλεί «εν ταις υπ’ ουρανόν πόλεσι πάνυ λαμπρόν φαίνουσα» [ανάμεσα στις πόλεις κάτω από τον ουρανό, αυτή που φαίνεται πολύ λαμπρή].
Κι ακόμη χρησιμοποιεί χαρακτηρισμούς, όπως «της των Μακεδόνων γης περί τον είτε Αξιόν είτε Βαρδάριον» [της γης των Μακεδόνων γύρω από τον Αξιό ή αλλιώς Βαρδάρη]. Η εθνική σπουδαιότητα της ορολογίας είναι προφανής. Όπως και η περιγραφή τόσο πανάρχαιων ελληνικών εθίμων που συνεχίζονται στον μακεδονικό χώρο.
Γίνεται έτσι ο Άγιος Ευστάθιος μια αδιάσειστη γέφυρα της εθνικής μας συνέχειας και τα στοιχεία που μας προσφέρει σημαντικά για πολλαπλές διαπιστώσεις της ελληνικότητας της Μακεδονίας.
Από το βιβλίο του Ι.Μ. Χατζηφώτη, «Από το Βυζάντιο στο Νέο Εληνισμό» (εκδόσεις Κάδμος), κεφάλαιο, «Ευστάθιος Θεσσαλονίκης ο Κατάφλωρος, Σχολιαστής και διδάσκαλος Ομήρου, Πινδάρου κ./ά. αρχαίων συγγραφέων στην Πατριαρχική Ακαδημία τον 12ο αι.
Επιμέλεια: Στ.Κ.