Άγιος Ευστάθιος αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης, Τα λαογραφικά του κι η εθνική σημασία τους
Όσες φράσεις είναι γραμμένες στην καθαρεύουσα και στα αρχαία ελληνικά μεταφράζονται στη συνέχεια και ευρίσκονται μέσα σε αγκύλες. Όσες φράσεις βρίσκονται μέσα σε παρένθεση και αγκύλη ήταν του συγγραφέως του βιβλίου.
Άλλη λέξη του Αγίου Ευσταθίου, ο φανός, για να υποδηλωθεί το φανάρι, είναι σε χρήση σήμερα στο Βελβενδό της Μακεδονίας και σημαίνει τη φλόγα του λυχναριού.
Το σκούπισμα ο Άγιος ονομάζει φιλοκαλία, σήμερα στη Μακεδονία ακούει κανείς, κατά τον Κουκουλέ πάντοτε, να λένε φουκάλ. Χρησιμοποιεί εξ άλλου τη λέξη βυτίνα για το αγγείο, όπου έβαζαν τα παστά. «Βυτίνα σήμερον, σημειώνει ο Κουκουλές, εν Σέρραις (λέγεται) αγγείον πήλινο μικρότερον πίθου, εν ω αποθέτουσι διάφορα προς μαγειρικήν χρήσιμα είδη».
Σχολιάζοντας ο ίδιος την αναφορά του Αγίου Ευσταθίου σε ξύρισμα του πώγωνα ως συνήθειας προερχομένης από τους Λατίνους, διαφωνεί παρατηρώντας ότι «η των Ανατολικών ξύρισις ήτο ιστορικής μάλλον εξελίξεως αποτέλεσμα και όχι ξενικού εθίμου μίμησις» [το ξύρισμα των Ανατολικών ήταν αποτέλεσμα μάλλον ιστορικής εξέλιξης και όχι μίμηση ξένου εθίμου] και σημειώνοντας τα εξής που ενδιαφέρουν κατ’ εξοχήν το θέμα μας:
«Η εξαθέρισις των γενείων γνωστόν είναι ότι δεν είναι νεώτερον έθιμον εν τη Ελληνική Ανατολή, εν μεγάλη δ’ ήτο χρήσει και παρά τοις Μακεδόσι. Και εψέγετο μεν το έθιμον εκάστοτε ως μη ανδροπρεπές, αυτό όμως τούτο δεικνύει ότι παρερχομένων των αιώνων, ολοέν διεδίδετο» [Το ξύρισμα των γενιών είναι γνωστό ότι δεν είναι νεότερο έθιμο στην Ελληνική Ανατολή, και βρισκόταν σε μεγάλη χρήση και ανάμεσα στους Μακεδόνες. Και παρόλο που το έθιμο κατακρινόταν κάθε φορά ως μη ανδροπρεπές, αυτό ακριβώς δείχνει ότι με το πέρασμα των αιώνων, ολοένα και διαδιδόταν].
Ακόμη και σήμερα είναι σε χρήση στη Μακεδονία η ονομασία σπαρτί για το σακουλάκι που μοιάζει σαν γάντι και χρησιμοποιείται στο λουτρό, για να δημιουργηθεί σαπουνάδα και να τριφτεί το σώμα, ώστε να καθαρίσει. Την ίδια ονομασία καταγράφει τον 12ο αιώνα ο Άγιος Ευστάθιος παρατηρώντας μάλιστα:
«Πολλά δε και άλλα των πάλαι χρηστών λεκτών παρέφθαρται, ων εστί και το ιδιωτικώς λεγόμενον σπαρτζίον, σπαρτίον οφείλον λέγεσθαι κατά την ανέκαθεν χρείαν» [Πολλές και άλλες από τις παλιές καλές λέξεις έχουν παραφθαρεί, ανάμεσα στις οποίες είναι και το λεγόμενο στην καθομιλουμένη “σπαρτζίον”, το οποίο θα έπρεπε να λέγεται “σπαρτίον” σύμφωνα με την πανάρχαιη χρήση του].
Στη Λουζανή Μακεδονίας χρησιμοποιούν το ρήμα συμποτίζω για τα συμπόσια. Η προέλευσή του είναι πανάρχαιη και δια του Βυζαντίου περνάει στα νεότερα χρόνια. Ο χοίνικας, που τον είδαμε ως μέτρο για το μέτρημα έκτασης να το μνημονεύει ο Άγιος Ευστάθιος και εχρησιμοποιείτο στη Μακεδονία, απαντάει σε ελληνικούς παπύρους.
Εκεί που πατούσαν τα σταφύλια για τον μούστο, ο χώρος ονομαζόταν επί Ευσταθίου ληνός ή λανός, λέξη που ακόμη και σήμερα είναι σε χρήση κατά τον Κουκουλέ στη Μακεδονία.
Μια συνήθεια σε χρήση κατά τους βυζαντινούς χρόνους, που αναφέρει ο Άγιος Ευστάθιος, το βάψιμο των ζώων για να τα προστατεύουν από κλοπές, συνεχίζεται ως τις μέρες μας με τη μορφή σφραγίσματος στο κεφάλι. Ο Άγιος το ονομάζει «σημείον». Στο Καλόχι Μακεδονίας το σημάδεμα γίνεται τη Μεγάλη Πέμπτη.
Με την ονομασία «εργαστήρι» ο Άγιος Ευστάθιος αποκαλεί τον χώρο, όπου ασκείται μια τέχνη, όπως ακριβώς τον αποκαλούν σήμερα («εργαστήρι») σε διάφορες περιοχές της Μακεδονίας.
Έτσι και στα Χάσια λένε τον δάσκαλο «γραμματικό», λέξη κι αυτή βυζαντινή, ευρύτατα γνωστή από τα πτωχοπροδρομικά ποιήματα, που όπως φαίνεται από τον Άγιο Ευστάθιο προέρχεται από την παιδεία, που γενικά τότε αποκαλούσαν με τον όρο «γράμματα».
Οι επισημάνσεις των αρχαιοελληνικών ή βυζαντινών αυτών παραδόσεων, ηθών, εθίμων, ονομασιών, που επιβιώνουν σήμερα στη Μακεδονία δεν αφήνουν καμιά αμφιβολία για την εθνική σημασία του έργου του Αγίου Ευσταθίου, που βέβαια το εύρος του αγκαλιάζει ολόκληρο τον ελληνικό χώρο. Να μη λησμονούμε, ακόμη, ότι τα στοιχεία αυτά εμπεριέχονται σε σχόλιά του στον Όμηρο, του οποίου θεωρείται, όπως είδαμε, βασικός σχολιαστής, καθώς έχει περισώσει στα υπομνήματά του αρκετή από την «αρχαία σοφία».
Ο Καθηγητής της Λαογραφίας Δημήτριος Λουκάτος γράφει σχετικά:
«Στο διάστημα των βυζαντινών αιώνων διάφοροι λόγιοι και κληρικοί μάς έδωσαν πληροφορίες λαογραφικές, ιδιαίτερα όσοι σχολίαζαν τους αρχαίους συγγραφείς και όσοι έγραψαν Λεξικά. Π.χ. ο πατριάρχης Φώτιος (Θ’ αιώνας), ο επίσκοπος Καισαρείας Αρέθας, που τον Ι’ αιώνα μας μιλεί για λαϊκά τραγούδια (πιθανώς τα πρώτα ακριτικά), αυτά που συνθέτουν ανώνυμα «Παφλαγόνες» και γυρίζουν από σπίτι σε σπίτι και τα τραγουδούν.
Τον ΙΒ’ αιώνα ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Ευστάθιος έγραψε σχόλια στον Όμηρο («Παρεκβολαί εις Ομήρου Ιλιάδα και Οδύσσειαν») και βρήκε την ευκαιρία να μας πει όσα λαογραφικά ήξερε από την εποχή του. Κι είναι πολύτιμες οι ειδήσεις που αποκομίζουμε από τα κείμενά του».
Και όχι μόνον, αλλά όπως παρατηρεί η φιλόλογος Αγγελική Καλφαπαναγιώτου-Αλεξανδρίδου, «επί πλέον συνδέει όλο το πλούσιο σύγχρονό του λαογραφικό υλικό με ήθη και έθιμα παλαιοτέρων εποχών, και κυρίως με εκείνα της ομηρικής εποχής, για να καταδείξει, χωρίς να το τονίζει ιδιαίτερα, τη συνοχή και συνέχεια -με την επιβίωση των εθίμων και των άλλων λαϊκών εκδηλώσεων- του ελληνικού λαϊκού βίου από τους ομηρικούς χρόνους μέχρι την εποχή του».
Από το βιβλίο του Ι.Μ. Χατζηφώτη, «Από το Βυζάντιο στο Νέο Εληνισμό» (εκδόσεις Κάδμος), κεφάλαιο, «Ευστάθιος Θεσσαλονίκης ο Κατάφλωρος, Σχολιαστής και διδάσκαλος Ομήρου, Πινδάρου κ./ά. αρχαίων συγγραφέων στην Πατριαρχική Ακαδημία τον 12ο αι.
Επιμέλεια: Στ.Κ.