Καθηγητής Γρηγόριος Ζιάκας, Τμήμα Θεολογίας Α.Π.Θ.
Ο ρόλος της Εκκλησίας στον πολιτισμό της Θεσσαλονίκης κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/grigorios-ziakas-oi-paragontes-pou-voithisan-sti-syntirisi-tis-ylikis-kai-pnevmatikis-zois-kata-tin-tourkokratia/
5. Σημεία αναγέννησης
Σταθμός για την πνευματική αναγέννηση του υποδούλου λαού γενικώς, και άρα και της Θεσσαλονίκης ειδικώς, είναι η Συνοδική Πράξη του 1593 του εμπνευσμένου Πατριάρχη Ιερεμία Β΄ του Τρανού, ο οποίος καλεί τους μητροπολίτες και επισκόπους της ευρείας δικαιοδοσίας του να καταβάλουν κάθε δυνατή προσπάθεια για την ίδρυση και συντήρηση σχολείων στις περιφέρειές τους.
Η Πράξη αυτή του Οικουμενικού Πατριάρχη αποφέρει καρπούς και γενικεύεται σιγά σιγά η ίδρυση και συντήρηση σχολείων. Έτσι ο δεσμός σχολείου και εκκλησίας, που ήταν από τα βυζαντινά ακόμα χρόνια στενός, γίνεται τώρα στενότερος 10.
Για τη Θεσσαλονίκη ωστόσο το «λυκαυγές της πνευματικής αυτής κινήσεως» θα φανεί εκατό χρόνια μετά την Συνοδική Πράξη του Ιερεμία. Με το τέλος του 16ου αιώνα και την έναρξη του 17ου πλησιάζει και το έτος 1000 της Εγίρα (της ισλαμικής χρονολογίας) και ένα πλήθος από φήμες κακών οιωνών που το συνοδεύουν, έχει δυσμενείς επιπτώσεις στους χριστιανούς της Θεσσαλονίκης. Έτσι, λίγο πριν τελειώσει ο 16ος αιώνας αρχίζει στη Θεσσαλονίκη νέα περίοδος αρπαγής εκκλησιών.
6. 18ος αιώνας. Ένας νέος κόσμος γεννιέται
Τα πρώτα σκιρτήματα της πνευματικής προόδου θα φανούν από τα τέλη του 17ου αιώνα. Τότε παρακμάζει το εβραϊκό εμπόριο και ανέρχεται το ελληνικό. Η οικονομική πρόοδος των Ελλήνων της Θεσσαλονίκης έχει τα ευνοϊκά της αποτελέσματα όχι μόνο στον κοινωνικό, αλλά και στον πνευματικό τους βίο.
Η οικονομικώς εύρωστη ελληνική αστική τάξη εκδηλώνει το ενδιαφέρον της για την ίδρυση και συντήρηση σχολείων και ευαγών ιδρυμάτων, για ανακαίνιση εκκλησιών και για πλήθος άλλα κοινωνικά και πνευματικά ζητήματα. Έτσι, ο ελληνικός διαφωτισμός και η ελληνική λογιοσύνη του 18ου αιώνα κάνουν την εμφάνισή τους στη Θεσσαλονίκη από τις πρώτες κιόλας δεκαετίες του αιώνα αυτού.
Ιδρύονται σχολεία και μετακαλούνται δάσκαλοι από ορισμένα σπουδαία εκπαιδευτικά κέντρα του ελληνισμού, όπως ο σπουδαίος λόγιος Κοσμάς Μπαλάνος από τα Γιάννενα, ο μοναχός Παχώμιος, μαθητής του Μεθόδιου Ανθρακίτη, ο ξακουστός λόγιος και ιερομόναχος Ιωαννάς Σπαρμιώτης κ.ά.11.
Με την άνοδο του πνευματικού επιπέδου εμφανίζονται και ορισμένα αλληλοσυγκρουόμενα ιδεολογικά ρεύματα στη Θεσσαλονίκη και διαξιφισμοί λογίων. Τα σπουδαιότερα από αυτά είναι η διένεξη μεταξύ αριστοτελικών και αντιαριστοτελικών, που συνέβαινε στη Θεσσαλονίκη στα χρόνια του 1700-1730, και το μεγάλο κίνημα των λεγομένων «Κολλυβάδων», που ξέσπασε στο Άγιον Όρος στα 1754 ως θρησκευτική βέβαια έριδα, η οποία όμως είχε έπειτα τις προεκτάσεις τις και στον πνευματικό βίο της Θεσσαλονίκης και άλλων περιοχών του ελλαδικού χώρου12.
Οι μαρτυρίες αυτές δηλώνουν ότι ένα νέο πνεύμα ελευθεριοφροσύνης και μια κριτική διάθεση αναπτύσσονται στη Θεσσαλονίκη και στον ευρύτερο χώρο της Μακεδονίας στις πρώτες ήδη δεκαετίες του 18ου αιώνα Αλλά εκτός από το συγκεκριμένο σώμα της θρησκευτικής ζωής δεν υπάρχει ακόμη οργανωμένο και ανεξάρτητο σώμα λογίων για να αποκρυσταλλωθούν.
Προς στιγμήν η εκκλησία, που ήταν ως τώρα ο στυλοβάτης της κοινωνικής και της πνευματικής ζωής του λαού της, δυσκολεύεται να βρει το λεξιλόγιο εκείνο, το οποίο θα μετέφραζε στη γλώσσα της την νέα εποχή και τα νέα ρεύματα που κατέφθαναν από τη Δύση. Τα ιδεολογικά ρεύματα, και ιδίως το κίνημα των «Κολλυβάδων», έφεραν στο προσκήνιο και ξανάθεσαν το μεγάλο και αιώνιο πρόβλημα της ορθοδοξίας και του ελληνισμού ανάμεσα στην Ανατολή και την Δύση.
10. Η συνοδική αυτή πράξη δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά από τον δραστήριο πολύγραφο Δοσίθεο Ιεροσολύμων (1641-1707) στο έργο του Τόμος ᾿Αγάπης. Την πράξη αναδημοσίευσε ο Κ. Σάθας, «Βιογραφικός σχεδίασμα περί των Πατριάρχων Ιερεμίων Σ (1870)», α. 82-92.
11. Σκιαγράφηση της εμπορικής ανάπτυξης και της οικονομικής και πνευματικής προόδου του ελληνικού στοιχείου της Θεσσαλονίκης του 18ου αιώνα βλ. στον Γρηγ. Δ. Ζιάκα, ό.π., σελ. 124-135.
12. Συνοπτική έκθεση των ιδεολογικών ρευμάτων και διαξιφισμών του 18ου αι. και προσπάθεια ερμηνείας αυτών βλ. στην προηγουμένως μνημονευθείσα εργασία του Γρηγ. Ζιάκα, σελ. 128-135. Μια από τις πρώτες μελέτες που εγράφη και προσπάθησε να ερμηνεύσει το θέμα των Κολλυβάδων είναι αυτή του Χαρ. Τζώγα, «Η περί μνημοσύνων έρις εν Αγίω Όρει κατά τον ΙΗ΄ αιώνα», Θεσσαλονίκη 1969. Μια συνοπτική αλλά περιεκτική έκθεση του θέματος δίνει ο καθηγητής Χρίστος Γ. Πατρινέλης σε άρθρο του στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών (1970-1978), τόμ. ΙΑ΄, σελ. 130-133.
Πολύ ενδιαφέρουσες είναι οι απόψεις του Κωστή Μοσκώφ για τους Κολλυβάδες στο έργο του, «Εισαγωγή στην ιστορία του κινήματος της εργατικής τάξης», Θεσσαλονίκη 1979, σελ. 276-282 και 100-102. Στις σελίδες αυτές του έργου του ο Κωστής Μοσκώφ θεωρεί το κίνημα των Κολλυβάδων ως «το πιο σημαντικό λαϊκό κίνημα στον προεπαναστατικό χώρο».
Απόσπασμα από τα πρακτικά του διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου της Θεολογικής Σχολής του ΑΠΘ η «Θεσσαλονίκη ως κέντρο Ορθοδόξου Θεολογίας προοπτικές στη σημερινή Ευρώπη» που πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα του Οικουμενικού Πατριαρχείου στη Θεσσαλονίκη από 21-25 Μαΐου του 1997.