Καθηγητής Γρηγόριος Ζιάκας, Τμήμα Θεολογίας Α.Π.Θ.
Ο ρόλος της Εκκλησίας στον πολιτισμό της Θεσσαλονίκης κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/grigorios-ziakas-o-rolos-tis-ekklisias-ston-politismo-tis-thessalonikis-kata-tin-periodo-tis-tourkokratias/
2. Τα δυσμένη αποτελέσματα
Όταν στις 29 Μαρτίου 1430 ο Μουράτ Β΄κατέλαβε την Θεσσαλονίκη, βρήκε και κατέστρεψε ένα καλλιτεχνικό και πνευματικό κέντρο αιώνων. Η ακμή, την οποία η Θεσσαλονίκη είχε σημειώσει έως τότε σ’ όλους τους τομείς του πνευματικού και καλλιτεχνικού βίου, αντικατοπτρίζεται περίτρανα έως σήμερα στα λαμπρά της εκκλησιαστικά και αρχαιολογικά μνημεία και στα σωζόμενα έργα των θεσσαλονικέων ιστοριογράφων, φιλολόγων, νομικών και θεολόγων (όπως οι Ιωάννης Καμενιάτης, Ευστάθιος Θεσσαλονίκης, Θωμάς Μάγιστρος, Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος, Νικόλαος Καβάσιλας, Νικηφόρος Χούμνος, Ματθαίος Βλάσταρης, Γρηγόριος Παλαμάς κ.ά.).
Η ακμή αυτή εκμηδενίζεται τελείως, μόλις η πόλη πέφτει στα χέρια των οθωμανών.
Οι πρώτες όμως επιπτώσεις από την άλωση δεν ήταν μόνον η άγρια λεηλασία, κατά την οποία ιερά κειμήλια και λειτουργικά σκεύη διαρπάχθηκαν, οι ναοί βεβηλώθηκαν, και πολύτιμα έργα τέχνης χάθηκαν, αλλά κυρίως ο εξανδραποδισμός, η ερήμωση και η θρησκευτική και εθνολογική αλλοίωση του πληθυσμού της Θεσσαλονίκης.
Ως το 1430 οι κάτοικοι της Θεσσαλονίκης ανήκαν στο σύνολό τους στην ορθόδοξη εκκλησία. Τώρα έρχονται και εγκαθίστανται πολλοί οθωμανοί στην πόλη, κυρίως Γιουρούκοι από τα Γιαννιτσά, που θα αλλάξουν την σύνθεση του πληθυσμού και σιγά σιγά το χρώμα της πόλης. Μια παραπέρα θρησκευτική και εθνολογική αλλοίωση θα σημειωθεί από το 1470, και κυρίως από το 1492 και έπειτα με την κατά συρροήν άφιξη των κυνηγημένων από την Ευρώπη Εβραίων, οι οποίοι ωστόσο θα βοηθήσουν στην οικονομική ανάκαμψη της πόλης και θα δώσουν την δυνατότητα στους Έλληνες να αναπτύξουν αργότερα, κυρίως από τις αρχές του 18ου αιώνα, σπουδαία εμπορική δραστηριότητα, και μαζί αξιόλογη πνευματική ζωή6.
3. Οι σκοτεινοί αιώνες
Αν ρίξουμε μια ματιά στους δύο πρώτους αιώνες της δουλείας, στον 15ο και 160, θα ιδούμε ότι οι αιώνες αυτοί είναι οι πιο σκοτεινοί για τη ζωή των χριστιανών της Θεσσαλονίκης, όπως άλλωστε και όλων των υποδούλων. Όχι μόνον η οικονομική, αλλά και η πνευματική ζωή τους είχε καταστραφεί.
Έτσι δεν μπορεί να γίνει λόγος για πνευματική ζωή, ιδίως κατά την περίοδο του 15ου αιώνα. Ωστόσο μέσα στο σκοτάδι και την γενική απελπισία, μια εστία παρηγοριάς και ελπίδας παραμένει.
Είναι η εκκλησία, είτε με τον αρχιεπίσκοπο και τους ελαχίστους ιερείς, είτε με τους ιερούς ναούς, όσους δεν είχαν γίνει τζαμιά, όπου οι χριστιανοί καταφεύγουν για μια στιγμή ανάσας και παρηγοριάς. Πόσο όμως μπορούσε να βοηθήσει η εκκλησία;
Στην αρχή ήταν απλώς μια παρουσία και μια δύναμη ελπίδας. Τίποτε άλλο, γιατί και η εκκλησία ήταν καθημαγμένη. Αρχικά πάντως στα χέρια των χριστιανών έμειναν αρκετές εκκλησίες, μικρές κυρίως αλλά και ορισμένες μεγάλες, οι λεγόμενες καθολικές, όπως είναι ο Άγιος Δημήτριος, η Αγία Σοφία και ο ναός των Αγίων Αγγέλων ή Ασωμάτων (η Ροτόντα).
Ωστόσο οι χριστιανοί είναι λίγοι και δεν μπορούν να τις συντηρήσουν. Έτσι πολλές από τις μικρές εκκλησίες εγκαταλείπονται στην τύχη και φθείρονται. Με θλίψη ο Αναγνώστης μαρτυρεί ότι άλλες από τις εκκλησίες έγιναν «κοινά καταγώγια», άλλες πάλι «λείψανα μόνο τοῦ πρώτου κάλλους αὐτῶν καὶ τῆς θέσεως» διέσωζαν, ενώ οι περισσότερες σωριάστηκαν κυριο λεκτικά «ὡς μηδέν που ποτε ήσαν γνωρίζεσθαι» (Απ. Βακαλόπουλος, Ιστο
Τα πλήγματα όμως που αλληλοδιαδόχως καταφέρονται κατά του χριστιανικού πληθυσμού είναι μεγάλα. Από την άλωση ως το 1478 τριάντα περίπου εκκλησίες κατάσχονται και γίνονται τζαμιά. Αλλά η μεγάλη συμφορά για την εκκλησία και τον ελληνορθόδοξο λαό της Θεσσαλονίκης έρχεται στα 1492, όταν αρπάζεται το σύμβολο της πόλης, ο Άγιος Δημήτριος, και μετατρέπεται σε τζαμί.
Γύρω στα 1500 κατάσχεται από τον καδή της Θεσσαλονίκης ο περικαλλής μικρός ναός του Αγίου Παντελεήμονος κοντά στην αψίδα του Γαλερίου και γίνεται μουσουλμανικό τέμενος με το όνομα Ισκιγιέ Τζαμί. Το 1510 μετατρέπεται σε τζαμί η όμορφη σταυροειδής τρουλλωτή εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης, και λίγα χρόνια αργότερα, μεταξύ 1520-1530, η περικαλλής επίσης τρουλλωτή των Αγίων Αποστόλων.
Το 1524 σημειώνεται το δεύτερο, μετά την αρπαγή του Αγίου Δημητρίου, πλήγμα για την εκκλησία και τους χριστιανούς της Θεσσαλονίκης. Αρπάζεται ο ναός της Αγίας Σοφίας, ένα από τα πιο σπουδαία μνημεία της πρώιμης βυζαντινής Θεσσαλονίκης, και μετατρέπεται σε τζαμί. Η κατάσχεση εκκλησιών δεν σταματά έως εδώ. Από τα τέλη του 16ου αιώνα αρχίζει νέο κύμα κατασχέσεων εκκλησιών και το 1590 διαρπάζεται και μετατρέπεται σε τζαμί ο τελευταίος μεγάλος ναός της πόλης, ο ναός των Αγίων Αγγέλων ή Ασωμάτων (η Ροτόντα), που ήταν τότε και ο μητροπολιτικός ναός της Θεσσαλονίκης. Συγχρόνως με τις αρπαγές των εκκλησιών ξεφυτρώνουν στην πόλη και πολλά τζαμιά και άλλα μουσουλμανικά ιδρύματα. Έτσι η Θεσσαλονίκη χάνει σιγά σιγά το χρώμα της και μεταμορφώνεται σε ανατολίτικη τουρκόπολη.
6. Για δημογραφικά στοιχεία βλ. Απ. Βακαλόπουλου, «Ιστορία της Θεσσαλονίκης», σ. 208. Γρηγορίου Δ. Ζιάκα, «Ο πνευματικός βίος και πολιτισμός της Θεσσαλονίκης κατά την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας», ό.π., σελ. 99-101.
Απόσπασμα από τα πρακτικά του διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου της Θεολογικής Σχολής του ΑΠΘ η «Θεσσαλονίκη ως κέντρο Ορθοδόξου Θεολογίας προοπτικές στη σημερινή Ευρώπη» που πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα του Οικουμενικού Πατριαρχείου στη Θεσσαλονίκη από 21-25 Μαΐου του 1997.