Καθηγητής Γρηγόριος Ζιάκας, Τμήμα Θεολογίας Α.Π.Θ.
Ο ρόλος της Εκκλησίας στον πολιτισμό της Θεσσαλονίκης κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/grigorios-ziakas/
8. Ο τελευταίος αιώνας της δουλείας (1821-1912)
Η μεγάλη Ελληνική Επανάσταση του 1821 απετέλεσε τον τελευταίο σταθμό, που είχε βαρύτατες επιπτώσεις στην οικονομική, πνευματική και δημογραφική ζωή των Ελλήνων της Θεσσαλονίκης. Όπως όμως σ’ όλους τους αιώνες της δουλείας, έτσι και τώρα η εκκλησία στάθηκε στο πλευρό του δοκιμαζόμενου λαού.
Στις πρώτες γραμμές μεταξύ των σπουδαίων προκρίτων και αρχόντων της πόλης, που φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν και μαρτύρησαν με απαγχονισμό, ήταν ιεράρχες, ιερείς και μοναχοί από την Θεσσαλονίκη και τις περιφέρειές της 13.
Στη βαθμιαία οικονομική και πνευματική άνοδο των Ελλήνων της πόλης, που αρχίζει στην δεκαετία του 1840 και σημειώνει άλματα μετά την έκδοση του Χάττι Χουμαγιούν (1856), ο ρόλος της εκκλησίας υπήρξε κατ’ εξοχήν ευεργετικός για τους κατοίκους της Θεσσαλονίκης14.
Σπουδαίοι ιεράρχες στάθηκαν στο ύψος της αποστολής τους και προώθησαν τα θρησκευτικά, κοινωνικά και πολιτιστικά ζητήματα των ορθοδόξων χριστιανών. Στην Δημογεροντία, η οποία ασκούσε την κοινοτική διοίκηση, επικεφαλής ήταν αυτοδικαίως ο εκάστοτε Μητροπολίτης. Εσωτερικές διαμάχες στην ελληνική κοινότητα και ανταγωνισμοί των λαϊκών εκπροσώπων ή των εκπροσώπων των συντεχνιών με τον Μητροπολίτη δεν έλειπαν ωστόσο δεν ήταν ιδιαίτερα μακροχρόνιες και οξείες.
Γενικώς, τόσο η εκκλησία όσο και το Κοινοτικό Συμβούλιο των Αρχόντων ήταν ένα σταθερό πλαίσιο που συσπείρωνε τους Έλληνες και εξουδετέρωνε τους επικίνδυνους κλυδωνισμούς. Γι’ αυτό ακριβώς η ελληνική κοινότητα ξεπέρασε χωρίς ανεπανόρθωτες καταστροφές τα δεινά που υπέστη κατά την επανάσταση του 1821 και σύντομα ο πνευματικός της βίος σημείωσε αλματώδη ανάπτυξη.
Όταν η ελληνική διοίκηση ελευθέρωσε τη Θεσσαλονίκη και τη Μακεδονία, βρήκε ακμαία σχολεία, ελληνικόν Τύπο και ελληνική ζωή.
Στο εξής δεν χρειάστηκαν παρά λίγες μόνο δεκαετίες για να γίνει η ελεύθερη πια Θεσσαλονίκη το σπουδαιότερο και περίβλεπτο κέντρο της χερσονήσου του Αίμου.
Καταλαβαίνουμε λοιπόν τώρα, ότι η επιβίωση του ελληνισμού της Θεσσαλονίκης, η αναγέννησή του και η αναζύμωση του πολιτισμού του με τα πλούσια αγαθά της παραδόσεώς του συντελέστηκε χάρη στην αντοχή, την πίστη, τις ελπίδες και το έργο των φανερών και αφανών μαρτύρων, εμπόρων, ομολογητών της πίστεως, δασκάλων και αγωνιστών, που δύο ιδεώδη τους έτρεφαν: τα ιδεώδη της ορθόδοξης χριστιανικής παράδοσης και το όραμα της ελευθερίας.
Αναμφίβολα όμως τα μεγάλα αυτά ιδεώδη βρήκαν το ευνοϊκότερο κλίμα να αναπτυχθούν μέσα στην εκκλησία, την μόνη πνευματική δύναμη στην οποία είχε παραχωρήσει προνόμια ο κατακτητής.
13. Για την κατάσταση τρόμου που επικρατούσε στη Θεσσαλονίκη τον Μάϊο του 1821, μετά την εξέγερση των νέων στον Πολύγυρο και την κήρυξη της επανάστασης στη Χαλκιδική (17) Μαΐου 1821), βλ. Α. Ν. Παπάζογλου, «Η Θεσσαλονίκη κατά τον Μάϊο του 1821», Μακεδονικά 1 (1940) 417-428. Τη συμμετοχή της Θεσσαλονίκης στον αγώνα για την ελευθερία και τις συνέπειες εξ αυτής περιγράφει ο Ι. Κ. Βασδραβέλλης, «Η Θεσσαλονίκη κατά τον αγώνα της ανεξαρτησίας», Θεσσαλονίκη 1946. Για την επανάσταση στη Χαλκιδική βλ. 1. Μαμαλάκης, «Η επανάσταση στη Χαλκιδική το 1821», Χρονικά Χαλκιδικής 1 (1961) 41 εξ.
14. Για την υλοποίηση των διατάξεων του Χάττι-Χουμαγιούν δημοσιεύτηκε το 1865 ο Νόμος περί Βιλαετίων, ο οποίος καθόριζε ομοιόμορφο διοικητικό σύστημα για όλες τις κοινότητες. Πρώτο το Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινουπόλεως έσπευσε, επωφελούμενο των διατάξεων αυτών, να εκπονήσει και να υποβάλει στην Πύλη σχέδιο μεταρρυθμίσεων, γνωστό με τον τίτλο «Γενικοί Κανονισμοί περί διευθετήσεως των εκκλησιαστικών και εθνικών πραγμάτων των κατά τον Οικουμενικόν Θρόνον διατελούντων Ορθοδόξων Χριστιανών υπηκόων της Α. Α. Μεγαλειότητος του Σουλτάνου».
Για τους Κανονισμούς αυτούς, που είχαν την ευεργετική τους επίδραση και στη Θεσσαλονίκη, βλ. Χαραλ. Παπαστάθη, «Κανονισμός των ορθοδόξων ελληνικών κοινοτήτων του οθωμανικού κράτους και της διασποράς». Έκδοση – επιμέλεια Χαραλ. Παπαστάθη, τόμ. Α΄, Θεσσαλονίκη 1984. Αυτοτελής έκδοση των Γενικών αυτών Κανονισμών του Οικουμενικού Θρόνου έγινε στην Κωνσταντινούπολη το 1900.
Απόσπασμα από τα πρακτικά του διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου της Θεολογικής Σχολής του ΑΠΘ η «Θεσσαλονίκη ως κέντρο Ορθοδόξου Θεολογίας προοπτικές στη σημερινή Ευρώπη» που πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα του Οικουμενικού Πατριαρχείου στη Θεσσαλονίκη από 21-25 Μαΐου του 1997.