Οι «διά Χριστόν σαλοί» στα αγιολογικά έργα του Αγίου Φιλοθέου
Γεωργίου Ι. Μαντζαρίδη
Καθηγητή της Θεολογική Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/georgios-mantzaridis-i-mimisi-tis-kenoseos-tou-christou-vionetai-apo-tous-dia-christon-salous-stin-pio-apolyti-tis-morfi/
Όπως έχει διαπιστωθεί, οι διά Χριστόν σαλοί εμφανίζονται σε περιόδους κατά τις οποίες κυριαρχεί ο θεσμικός χαρακτήρας της Εκκλησίας και ο συμβιβασμός με την κρατούσα κοινωνική και πολιτική κατάσταση. Οι διά Χριστόν σαλοί επισημαίνουν το χαρισματικό χαρακτήρα της Εκκλησίας και την ανεξαρτησία της από κάθε κοινωνική και πολιτική κατάσταση.
Γι’ αυτούς εμπαίζουν τον κόσμο και την αμαρτία που επικρατεί μέσα σ’ αυτόν, ενώ ταυτόχρονα προσεγγίζουν με απέραντη συμπάθεια τους αμαρτωλούς και προσπαθούν να δημιουργήσουν δυνατότητες μετάνοιας. Παραμερίζουν τους συμβατικούς τύπους της ηθικής και της κοινωνικής ζωής και επισημαίνουν την οδό της αυτογνωσίας και της ταπεινώσεως, που αποτελεί το θεμέλιο της αρετής και την προϋπόθεση της αληθινής κοινωνικής ζωής.
Η διά Χριστόν μωρία γίνεται επικίνδυνη και καταστροφική, όταν δε συμβαδίζει με την απάθεια και τον ένθεο έρωτα. Ο όσιος Νικόδημος, πριν υποκριθεί τον τύπο που συναναστρέφεται τις πόρνες και ασχολείται με τα γλέντια, είχε εξουθενώσει, όπως είδαμε, τον εαυτό του με στερήσεις και πόνους και είχε φτάσει στην απάθεια και τη θεοπτία: «…και Θεού του κάλλους», γράφει για τον όσιο Νικόδημο ο βιογράφος του, «κατατρυφών, και της εκείθεν θείας αίγλης κομιδή ελλαμπόμενος, σκύβαλα και γαρ ατεχνώς και χλεύην και όνειρον ή φλοίσβον θαλάττιον τα τήδε πάντα ηγείτο, ζωήν και πνοήν ατεχνώς την αρετήν ως ενόν λογιζόμενος», (§ 3) [«…απολαμβάνοντας και δεχόμενος άπλετο το φως της θείας αίγλης εκεί του ουρανού, θεωρούσε εντελώς σκουπίδια, εμπαιγμό, όνειρο ή φευγαλέο παφλασμό της θάλασσας όλα τα γήινα πράγματα, καθώς λογάριαζε την αρετή -όσο του ήταν δυνατόν- ως την ίδια του τη ζωή και την ανάσα»].
Και ο όσιος Σάββας, πριν παρουσιαστεί ως μωρός στον κόσμο, είχε ήδη νεκρωθεί για τον κόσμο και είχε, όπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο άγιος Φιλόθεος, «τετρωμένην» [λαβωμένη] και «ώσπερ εξεστηκυίαν» [εκστασιασμένη] την ψυχήν του από τον ένθεο έρωτα (§ 18). Μόνο με τις προϋποθέσεις αυτές μπορούσαν να παραμένουν ανέγγιχτοι από την αμαρτία του περιβάλλοντός τους και να δίνουν με τον τρόπο τους τη μαρτυρία του Χριστού.
Το ίδιο ισχύει και για όλους τους αληθινούς «διά Χριστόν σαλούς» που τιμάει η Εκκλησία μας.
Αντίθετα, όσοι επιχείρησαν παρόμοιες τολμηρές πράξεις, χωρίς να έχουν αυτές τις προϋποθέσεις, δεν προσποιήθηκαν μόνο τη μωρία, αλλά, όπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο άγιος Φιλόθεος, αποδείχθηκαν οι ίδιοι μωροί «ρήμασί τε και πράγμασι» [«τόσο στα λόγια όσο και στις πράξεις»], και αντί να εμπαίζουν τους δαίμονες και τον κόσμο, κατάντησαν οι ίδιοι παίγνιά τους [παιχνίδι τους]· «το γαρ άλογον της ψυχής ούπω καλώς υποτάξαι δυνηθέντες τω λόγω… τοις πάθεσιν ευχερώς εαυτούς κατεκρήμνισαν» (§ 19) [«Επειδή, πράγματι, δεν μπόρεσαν ακόμη να υποτάξουν σωστά το άλογο μέρος της ψυχής τους στη λογική… γκρεμίστηκαν με ευκολία στα πάθη»].
Η σύνταξη των δύο αυτών κειμένων από τον άγιο Φιλόθεο δείχνει το ιδιαίτερο ενδιάφέρον του για την ιδιαίτερη αυτή κατηγορία των αγίων. Ταυτόχρονα όμως, όπως είδαμε, ο άγιος Φιλόθεος διατυπώνει και σοβαρότατες επιφυλάξεις για τους «διά Χριστόν σαλούς», που εμφανίστηκαν μέσα στη ζωή της Εκκλησίας.
Ο συνδυασμός των δύο αυτών στοιχείων οδηγεί στις εξής υποθέσεις: α) Ότι στην εποχή του αγίου Φιλοθέου το φαινόμενο των «διά Χριστόν σαλών» ήταν επίκαιρο και απασχολούσε ζωηρά τον ίδιο και τους πιστούς, και β) ότι με τα κείμενά του αυτά, και ιδίως με το βίο του οσίου Σάββα του Νέου, ο άγιος Φιλόθεος ήθελε να παρουσιάσει τη γνήσια μορφή της διά Χριστόν μωρίας και να καυτηριάσει τις ποικιλόμορφες εκτροπές και καταχρήσεις που σημειώνονταν με το πρόσχημά της και σκανδάλιζαν τους πιστούς.
Και πραγματικά το κείμενο για τον όσιο Σάββα είναι ένα αληθινό στολίδι της βυζαντινής αγιογραφίας και ένας θαυμάσιος δείκτης πνευματικής πορείας και τελειώσεως.
Από την έκδοση της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης «Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου εις τιμήν του εν αγίοις πατρός ημών Φιλοθέου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως του Θεσσαλονικέως» (14-16 Νοεμβρίου 1983)