Οι «διά Χριστόν σαλοί» στα αγιολογικά έργα του Αγίου Φιλοθέου
Γεωργίου Ι. Μαντζαρίδη
Καθηγητή της Θεολογική Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Δύο από τα αγιολογικά έργα του αγίου Φιλοθέου Κοκκίνου, Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, αναφέρονται σε «δια Χριστόν σαλούς».
Το πρώτο, σύντομο και λιγότερο σημαντικό, παρουσιάζει τον όσιο Νικόδημο το Νέο. Το κείμενο αυτό είναι από τα πρώιμα συγγραφικά έργα του αγίου Φιλοθέου και φαίνεται ότι εκφωνήθηκε σε κάποια επέτειο της μνήμης του οσίου στη Θεσσαλονίκη1.
Το δεύτερο κείμενο, εκτενέστατο και περισσότερο σημαντικό, είναι ένα από τα ωριμότερα έργα του αγίου Φιλοθέου και αναφέρεται στον όσιο Σάββα το Νέο.
Το κείμενο αυτό φαίνεται πως παρουσιάστηκε επίσης στη Θεσσαλονίκη με την ευκαιρία της ενθρονίσεως του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά (1350)2.
Ο όσιος Νικόδημος ο Νέος καταγόταν από επιφανή οικογένεια της Βέροιας και έζησε κατά τους χρόνους του Ανδρονίκου του Β΄ του Παλαιολόγου, δηλαδή κατά τα τέλη του δέκατου τρίτου και τις αρχές του δέκατου τέταρτου αιώνα3. Ο Νικόδημος διάλεξε εξαρχής τη μοναχική ζωή, και ως άλλος Αβραάμ ή Μωυσής, όπως σημειώνει ο άγιος Φιλόθεος, ξενιτεύθηκε και επιδόθηκε σε εντονότατη άσκηση (§ 2).
Εξουθενώνοντας εντελώς τον εαυτό του με πόνους και στερήσεις, και ζώντας εξολοκλήρου για το Θεό, κατόρθωσε με τη χάρη του να φτάσει στην απάθεια και τη θεοπτία. Μετά από πολλές κακουχίες και περιπλανήσεις έφτασε στη Θεσσαλονίκη και κοινοβίασε στη μονή του Φιλοκάλλους.
Εκεί ο Νικόδημος υπάκουε και πειθαρχούσε όχι μόνο στον ηγούμενο, αλλά και σε όλους τους αδελφούς της μονής.
Παράλληλα όμως συζητούσε με πόρνες και υποκρινόταν ότι ασχολείται διαρκώς με διασκεδάσεις, πράγμα που προκαλούσε τις κατηγορίες όλων.
Γι’ αυτόν άλλωστε το λόγο και ο ηγούμενος της μονής έβγαλε μερικές φορές τον Νικόδημο έξω από το μοναστήρι.
Όταν κάποτε του ανατέθηκε η φροντίδα μοναστηριακών μετοχίων, ο Νικόδημος περνούσε τις μέρες του με απόλυτη νηστεία και μοίραζε αυτά που έπαιρνε από τη μονή για τη συντήρησή του στους φτωχούς, όπως επίσης και στις πόρνες, για να τις αποσπάσει από την αμαρτία (§ 5).
Κάποια μέρα όμως οι φίλοι των πορνών επιτέθηκαν εναντίον του με μαχαίρια και τον τραυμάτισαν θανάσιμα.
Όταν οδηγήθηκε στη μονή του, ο ηγούμενος δεν επέτρεψε την είσοδό του.
Γι’ αυτό ο όσιος κοινώνησε τα άχραντα μυστήρια έξω από τον περίβολο της μονής.
Και ο ίδιος όμως ο Νικόδημος δε θέλησε καθόλου να δικαιολογήσει την κατάστασή του.
Αντίθετα μάλιστα, όπως σημειώνει ο βιογράφος του, «πλείστα εαυτόν ο αδάμας καθυβρίσας δι’ υπερβολήν ταπεινώσεως, ανάξιόν τε μη μόνον της προς αυτήν εισόδου αποκαλών, αλλά και των ενταύθα ουχ ήκιστά γε και της μελλούσης ζωής, ως αισχίστοις πάθεσιν αεί συζών, το πνεύμα τῷ Θεῷ παρέθετο» (§ 6)
[«αφού ο αλύγιστος σαν διαμάντι όσιος κατηγόρησε πάρα πολύ τον εαυτό του από υπερβολική ταπεινοφροσύνη, αποκαλώντας τον μάλιστα ανάξιο όχι μόνο να μπει μέσα στη μονή, αλλά και να απολαμβάνει τα επίγεια αγαθά, και προπάντων ανάξιο της μελλοντικής ζωής, επειδή (όπως έλεγε) συζούσε πάντα με τα πιο αισχρά πάθη, παρέδωσε το πνεύμα του στον Θεό»].
Έτσι ο όσιος παρέδωσε το πνεύμα του στον Κύριο έξω από τη μονή του σε ηλικία σαράντα ετών (§ 6).
Το σώμα του τάφηκε κοντά στη μονή.
Μετά όμως από λίγα χρόνια η ευωδία που έβγαινε από τον τάφο του αποκάλυψε την αγιότητά του στο πλήθος. Το λείψανό του βρέθηκε ανέπαφο και τάφηκε πάνδημα με μεγάλες τιμές (§ 7).
Από την έκδοση της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης «Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου εις τιμήν του εν αγίοις πατρός ημών Φιλοθέου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως του Θεσσαλονικέως» (14-16 Νοεμβρίου 1983).