Καταγωγή
1. Ο μέγας λοιπόν Γρηγόριος [ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς], όπως και ο Ιώβ, είχε γονείς ευγενείς, προερχομένους από την Ανατολή, από όπου μετοίκησαν σ’ αυτήν την εδώ την μεγάλη βασιλεύουσα πόλη, την πόλη του θαυμαστού Κωνσταντίνου δηλαδή.
Εδώ έγιναν γονείς παιδιών, αρρένων και θηλέων μαζί, από τα οποία ο θαυμαστός Γρηγόριος, αφού εισήλθε κατά σειρά γεννήσεως πρώτος στη ζωή, εφάνηκε πρώτος όχι μόνο στους λόγους και στα πράγματα του κόσμου, αλλά και στα υψηλά και υπεράνω του κόσμου, ώστε να μη χάσει τα πρεσβεία σε κανένα απολύτως τομέα.
[…]
4. Ευτυχήσας να έχει πατρίδα την τόσο θαυμαζομένη από όλους πόλη ο θαυμαστός Γρηγόριος, είχε σαρκικώς τέτοιους γονείς, όπως έπρεπε να έχει τέτοιος άνθρωπος ως αιτίους της γεννήσεως, ή όπως έπρεπε να είναι αυτοί που έφεραν στη ζωή τέτοιον άνθρωπο. Κι’ αυτό δεικνύεται από τα παρακάτω.
5. Πραγματικά, όταν ο δεύτερος Παλαιολόγος, δηλαδή ο μεγάλος Ανδρόνικος, ανέλαβε το βασιλικό αξίωμα, τότε ο πατήρ του σοφού Γρηγορίου ήταν ένα από τα μέλη της συγκλήτου και περιλαμβανόταν στους άρχοντες. Τόσο δε ήταν το ύψος της αρετής του και η εκ μέρους όλων υπόληψη σε παρόμοια θέματα, ώστε να εκλεγεί από τον βασιλέα πατήρ και διδάσκαλος του εγγονού και βασιλέως, στα θέματα της αρετής, της ψυχικής παιδείας και της συγκροτήσεως του ήθους.
6. Αλλ’ επίσης και αυτός ο ίδιος ο βασιλεύς, αν και εκ φύσεως ήταν συνετός και οξύνους σε όλα και αγχίνους, και εφιλοδοξούσε να κατέχει τα πρωτεία στα θέματα αυτά από όλους, δεν εδίσταζε να τον έχει διδάσκαλο αρετής και αγαθό σύμβουλο, μυσταγωγό και οδηγό σε κάθε καλό.
7. Και μάλιστα, όταν κάποτε ο βασιλεύς καταλαμβανόταν από θυμό κατά των οικείων του κι’ έφθανε σε οργή και απειλές και λοιδορίες προς εκείνους όλοι αποσύρονταν σαν από σύνθημα κι’ υποχωρούσαν εμπρός στη δύναμη και τον θυμό, φοβισμένοι κατά το λόγιο τον βρυχηθμό του λέοντος. Κι’ αυτός όμως εισερχόταν ακόμη και όταν ήταν οργισμένος με αξιοπρέπεια και παρρησία και τον έκαμε να χαμηλώνει και να μετριάζει την οργή αμέσως, υπενθυμίζοντάς του με ηρεμία το ταπεινό και χαμηλό της ανθρώπινης φύσεως, «την οποία, λέγει, έχεις και συ, αν και έχεις ορισθή από τον Θεό άρχοντας των ομογενών σου», και γρήγορα επαναφέροντάς τον στον εαυτό του με ευαγγελικές και πατερικές νουθεσίες, αλλ’ επίσης και με τις δικές του σοφές υποδείξεις, καθώς και με τις επωδές και τα φάρμακα από τους λογισμούς.
8. Κι’ αυτός, αποθαυμάζοντας τον άνδρα όσο δεν λέγεται, για την παρρησία, το φρόνημα και τη διάθεση για αρετή, ήταν βαθειά ευγνώμων για την εύνοια και την ωφέλεια που του προσέφερε και προθύμως τον αξίωνε υψηλές τιμές και αξιώματα, προτιμώντας τον σε όλα σχεδόν από όλους, ακόμη και από τους συγγενείς εξ αίματος, τόσο για την καθαρότητα της ψυχής, όσο και για το ότι απέβλεπε αποκλειστικώς προς μόνο το καλό και τον Θεό.
Η δε επίδοσή του δεν ήταν απλώς λόγια ή κενοδοξία και επίδειξη μόνο· αντιθέτως μάλλον τα λόγια ήσαν πράγματα και καρπός της ασυμπαθείας προς τα χρήματα και τις αποδοχές μαζί και την κενοδοξία, καθώς και της θαυμαστής για τον πλησίον αγάπης.
9. Τόση δε ήταν η κατά το νου νήψις και η στροφή του προς τον εαυτό του και τον Θεό δια της προσοχής και της προσευχής, αν και καθημερινώς συναναστρεφόταν τον βασιλέα και τη σύγκλητο και τους άλλους αξιωματούχους, ώστε ούτε οι εξωτερικοί και μάλιστα οι οξυνούστεροι και συνετώτεροι, να μη αγνοούν τον τρόπο του.
10. Ο βασιλεύς λοιπόν, ομιλώντας του κατά την συνήθεια για τα συμβαίνοντα, όταν τον έβλεπε να λησμονεί τα λεγόμενα από αυτόν και να ερωτά πάλι για τα ίδια (πράγμα που δεν ανεχόταν όταν κάπου κάπου το επάθαιναν άλλοι κατά τις συζητήσεις των μαζί του, κατηγορώντας τους για μωρία και απαιδευσία), έλεγε· «ο Παλαμάς βέβαια τώρα δεν ελησμόνησε τους λόγους από ραθυμία κι’ έλλειψη ζήλου, αλλά μάλλον από ζήλο και νήψη για τα εσωτερικά, από την προσήλωση κατά κάποιον τρόπο της διανοίας στην προσευχή και στον Θεό».
Γι’ αυτό, όντας σεβαστός από όλους και ελκύοντας την συμπάθεια όλων, αρχόντων και κριτών και ηγεμόνων, ήταν προστάτης πολλών αδικούμενων, ανδρών και γυναικών, και καθημερινώς έλυε πολλών ανθρώπων τις συμφορές.
11. Επί παραδείγματι ο Κωνσταντίνος, ο δεύτερος στην ηλικία από τους υιούς του βασιλέως που κατείχε τη δεύτερη θέση στη βασιλική εξουσία, χρησιμοποίησε κακώς την δύναμη σε βάρος μιας πτωχής χήρας και της αφήρεσε αδίκως τριακόσια χρυσά νομίσματα.
Τότε ο πατέρας του Γρηγορίου ήλθε σ’ αυτόν να συζητήσει και υπενθυμίζοντάς του τους νόμους του Θεού και πόσο μεριμνά ο Θεός για τη δικαιοσύνη και τους νόμους, ιδίως μάλιστα για την προστασία των πτωχών και των χηρών, και τα παρόμοια, τον έπεισε αμέσως και τον έκαμε να παραχωρήσει στη χήρα προθύμως τα χρήματά της.
Αυτή δε, θέλουσα ν’ ανταμείψει τον προστάτη για την ευεργεσία, του προσέφερε με προθυμία και ζήλο τα μισά χρήματα. Αλλ’ εκείνος είπε· «δεν ανταμείβεις τον ευεργέτη καλά και άξια, γυναίκα, αφού με την αφορμή μιας μικρής δωρεάς τον αποστερείς τα μέγιστα αγαθά. Διότι τώρα μεν, όπως κι’ εσύ αντιλήφθηκες από την πείρα, έχω την ισχύ προς τους κυριάρχους και ηγεμόνες να διεκπεραιώνω τέτοιες υποθέσεις, με του Θεού την βοήθεια πάντως· κι’ από αυτό τι θα μπορούσε να είναι ανώτερο για τους φρονίμους;
Εάν όμως, όπως προτείνεις εσύ, παραδοθώ σ’ αυτά, γινόμενος κατώτερος χρημάτων, οπωσδήποτε θα ζημιωθώ εκείνα, διότι θα με κατακρίνουν και ο Θεός και οι προσφέροντες, όπως συνηθίζουν και τί θα μπορούσε να είναι χειρότερο αυτής της τιμωρίας; Πήγαινε λοιπόν να απολαύσεις μόνη σου κυριαρχικώς τα αγαθά σου, χωρίς να σ’ ενοχλεί κανείς πλέον, αφιερώνοντας στο Θεό ολόκληρη την ευχαριστία και εμάς φιλοδωρώντας με τις ευχές μόνο».
12. Επεδείκνυε δε ο γενναίος υπερβολική ασυμπάθεια όχι μόνο προς τα χρήματα και τα κτήματα και προς την επίγεια δόξα που παίζεται από τους πολλούς και τους παίζει, όπως είπα προηγουμένως, αλλά και προς αυτά τα φίλτατα τέκνα, αγωνιζόμενος να συγκρατεί τις φυσικές ανάγκες και τους από εκεί ισχυροτάτους δεσμούς και την συμπάθεια με την αγάπη προς τον Χριστό.
Από το βιβλίο «Φιλοθέου Κοκκίνου, Βίος Γρηγορίου Παλαμά», των Πατερικών Εκδόσεων «Γρηγόριος ο Παλαμάς». Εισαγωγή, κείμενο, μετάφραση, σχόλια Παναγιώτης Χρήστου.
Επιμέλεια: Στ.Κ.