Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς
Ομιλία 62
Την δεκάτη πέμπτη Κυριακή του Λουκά με θέμα τη διόρθωσι και σωτηρία του αρχιτελώνη Ζακχαίου
Όπου γίνεται λόγος και κατά της φιλαργυρίας
9 Αυτός λοιπόν, επειδή υπήκουσε στο Λόγο καθώς εδίδασκε και εκαλούσε, όπως εκείνος ο Ναθαναήλ (διότι και αυτόν τον είδε ο Χριστός να είναι κάτω από τη σκιά, δηλαδή να ζη κατά τον σκιώδη βίο) ή ο μέγας Παύλος (διότι κι’ αυτόν, «επειδή έγινε άμεμπτος κατά την δικαιοσύνη του μωσαϊκού νόμου», όπως λέγει ο ίδιος, πρώτος τον εκύτταξε και τον προσκάλεσε ο Χριστός)· όποιος λοιπόν υπακούση έτσι τον Λόγο που προσκαλεί και διδάσκει, γίνεται ακριβώς Ζακχαίος· και τα μισά των διδαγμάτων από τον νόμο που κατείχε προηγουμένως αφήνει στους Ιουδαίους τους πτωχούς κατά τη διάνοια, δηλαδή περιτομές, σαββατισμούς, βαπτισμούς, ζωοθυσίες και γενικώς όλα τα ταιριαστά στο χαμαίζηλο γράμμα [απελευθερώνεται από τον ζήλο της λατρείας του τύπου της Παλαιάς Διαθήκης].
Παριστώντας δε και συνάγοντας από τα λόγια και τα παραγγέλματα του νόμου ότι ο Ιησούς είναι ο Χριστός, ο μονογενής Υιός του Θεού, και αν ποτε εσυκοφάντησε κάποιον από τους πιστούς λέγοντάς τον άπιστον ή σαν τέτοιον τον εκακοποίησε ανοικτά, αποδίδει πολλαπλασίως θεραπεύοντας πολλούς πιστούς και οδηγώντας πολλούς απίστους προς την πίστι στον Χριστό. Έχομε σύντομα και την αλληγορική ερμηνεία.
10 Επειδή ο Ζακχαίος κατά τη διήγησι προηγουμένως ήταν φιλάργυρος (διότι και εσύναζε το χρυσό από την τελωνία και κοντά του το κρατούσε πλουτώντας), ύστερα όμως παρουσιάσθηκε φιλόπτωχος, μάλλον δε πτωχός και ακτήμων εκουσίως, αφού άλλα τα έδωσε και άλλα τα ανταπέδωσε, τώρα εμείς θα επαινέσωμε την αρετή ή θα γίνωμε κατήγοροι της κακίας;
Διότι τα μέτρα της ομιλίας δεν επιτρέπουν να τα κάμωμε και τα δύο. Αλλά επειδή ο λόγος είναι για μας τους παρισταμένους, από τους οποίους δεν γνωρίζω αν είναι κανείς εκούσιος κάτοχος της ακτημοσύνης, αλλά στη φιλαργυρία υποχωρούμε σχεδόν όλοι, ας ειπούμε λοιπόν λίγα και ανάλογα με την ώρα περί φιλαργυρίας, για να φανερώσωμε την από αυτήν φθορά, απαλλάσσοντάς μας από αυτήν κατά τη δύναμί μας.
Η φιλαργυρία είναι αιτία όλων των κακών· αισχροκερδείας, σφικτοχεριάς, γλισχρότητος[τσιγκουνιάς], αστοργίας, απιστίας, μισανθρωπίας, αρπαγής, αδικίας, πλεονεξίας, τόκου, δόλου, ψεύδους, και όλων των ομοίων με αυτά. Εξ αιτίας της φιλαργυρίας γίνονται ιεροσυλίες, λωποδυσίες και κάθε είδος κλοπής· εξ αιτίας της φιλαργυρίας δεν υπάρχουν μόνο στους δρόμους και στην ξηρά και στα πελάγη άρπαγες και λησταί και πειραταί, αλλά και μέσα στην πόλι άδικα σταθμά και ζύγια και διπλά μέτρα και περίεργη κουρά και παραχάραξις νομισμάτων, υπέρβασις ορίων, πονηροί ανταγωνισμοί γειτόνων.
Αυτή φέρει έθνη εναντίον εθνών και διαλύει δυνατές φιλίες και μερικές φορές διασπά τη συγγένεια· εξ αιτίας αυτής προδίδει κανείς και την πατρίδα, άλλος στρατόπεδο ομόφυλο, άδικος δικαστής το νόμο και μάρτυς την αλήθεια, και πριν από όλα ο καθένας την ψυχή του. Έτσι κατά τον θείο απόστολο, «η φιλαργυρία είναι μητέρα και ρίζα όλων των κακών», εξ αιτίας της οποίας μερικοί που την ορέγονται αποπλανήθηκαν από την πίστι και περιπλέχθηκαν σε πολλές οδύνες.
11 Αλλά προσέξετε με σύνεσι τη φωνή του αποστόλου διότι δεν είπε όσοι πλουτούν αποπλανήθηκαν από την πίστι, αλλά όσοι ορέγονται τον πλούτο, όπως και αλλού λέγει ότι «όσοι επιθυμούν να πλουτήσουν πέφτουν σε πειρασμούς και παγίδες του Διαβόλου». Να μη ειπήτε λοιπόν, πτωχοί είμαστε οι περισσότεροι εδώ· τί ομιλείς κατά της φιλαργυρίας προς ανθρώπους που δεν έχομε σχεδόν χρήματα;
Το πράττω διότι έχομε τη νόσο διά της επιθυμίας στην ψυχή και χρειαζόμαστε γι’ αυτήν θεραπεία. Εάν δε μου ειπής ότι δεν έχεις την νόσο, δείξε ότι δεν ζητείς ν’ απαλλαγής από την πτωχεία, αλλ’ ότι την θεωρείς ποθεινότερη και πολυτιμότερη από τον πλούτο και χαίρεις και ευχαριστείς τον Θεό γι’ αυτήν, με την πεποίθησι ότι σου καθιστά ευκολώτερη τη σωτηρία.
Αν δε είναι κανείς πλούσιος, ας ακούη μεν ότι δύσκολα θα εισέλθη πλούσιος στη βασιλεία των ουρανών, αλλά ας γνωρίζη επίσης ότι και ο Αβραάμ ήταν πλούσιος, και όμως εσώθηκε (διότι ήταν φιλόξενος και φιλόπτωχος, αλλ’ όχι φιλάργυρος) και ο Ιώβ που εδοκιμάσθηκε διά πλούτου και πτωχείας, όταν ήταν πλούσιος λέγει για τον εαυτό του, «δεν εθεώρησα το χρυσάφι δύναμί μου και δεν ευφράνθηκα για τον πολύ πλούτο που απέκτησα».
12 Επομένως ο έρως προς τον πλούτο είναι κακό, που αν δεν προσέχη, και ο πτωχός και ο πλούσιος τον παθαίνει ματαίως. Επειδή δε ο πονηρός πλούτος μερικές φορές προσλαμβάνει μαζί του και συζυγία πονηρότερη, δηλαδή την υψηλοφροσύνη και την πεποίθησι στον πλούτο, γι’ αυτό γράφοντας προς τον Τιμόθεο ο θείος Παύλος λέγει, «στους πλουσίους του παρόντος αιώνος παράγγελλε να μη υψηλοφρονούν μήτε να ελπίζουν στην αδηλότητα του πλούτου, αλλά στον Θεό».
Διότι η ταπείνωσις ανάμεσα στους ανθρώπους είναι επίγνωσις αληθείας· όποιος δε καυχάται για τον πλούτο που είναι περισσότερα από όλα τα υπάρχοντά μας αληθινά γήινος και ελπίζει σ’ αυτόν, είναι πραγματικά άφρων και κατά τίποτε ανόμοιος από τους πλουσίους που προέβαλε ο Κύριος σε παραβολή· από τους οποίους ο μεν ένας έχοντας στα πρόθυρά του τον Λάζαρο ούτε τον εκύτταζε από υψηλοφροσύνη, ο δε άλλος διαλεγόμενος με την ψυχή του περί των για πολλά έτη θησαυρισμένων αγαθών παρέστησε ποια είναι η ελπίδα στον πλούτο· γι’ αυτό τον μεν ένα εδέχθηκε άσβεστη φλόγα, τον δε άλλο η αναπόφευκτη απαίτησις της ψυχής.
Βλέπετε το τέλος των προσηλωμένων στον πλούτο; Γι’ αυτό λέγει ο Δαυίδ «εάν ρέη πλούτος, μη προσκολλάτε σ’ αυτόν την καρδιά»· ο δε Σολομών λέγει, «όποιος έχει πεποίθησι στον πλούτο, θα πέση», σε άλλο δε σημείο πάλι παρομοιάζει όσους χάσκουν στα κέρδη με άδη και καταστροφή λέγοντας, «όπως ο άδης και η καταστροφή δεν χορταίνουν, έτσι και οι οφθαλμοί των αφρόνων»· ο δε Κύριος λέγει, «αλλοίμονο στους πλουσίους, αλλοίμονο στους χορτασμένους».
13 Αλλά εμείς, αδελφοί, ας πλουτήσωμε σε αγαθά έργα· ας γεμίσωμε με όσα έχομε τα στομάχια των πτωχών, ώστε ν’ αξιωθούμε την επηγγελμένη φωνή και ευλογία και να κληρονομήσωμε την ουράνια βασιλεία. Και είθε όλοι μας να την αποκτήσωμε με την χάρι και φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο πρέπει δόξα, κράτος, μεγαλωσύνη και μεγαλοπρέπεια μαζί με τον άναρχο Πατέρα του και το ζωοποιό Πνεύμα τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Γένοιτο.
Από τον τόμο «Γρηγορίου Παλαμά, έργα 11» των Πατερικών Εκδόσεων «Γρηγόριος ο Παλαμάς». Εισαγωγή, κείμενο, μετάφραση, σχόλια Παναγιώτης Κ. Χρήστου.
Επιμέλεια: Στ.Κ.