Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς
Τα πρώτα μοναχικά βήματα
Έξοδος από την πρωτεύουσα
1. Ο Γρηγόριος λοιπόν, αφού επέρασε ήδη την εφηβική ηλικία1 και, όπως είπαμε, έσπευδε προς τη αναχώρησι, δεν εκρατούσε μόνο για τον εαυτό του το αγαθό και δεν επιζητούσε μόνο το δικό του συμφέρον κατά τον θείο Απόστολο, αλλά και το των άλλων. Μετέθεσε λοιπόν πρώτα όλους τους οικείους του, άνδρες και γυναίκες προς την αναχώρησι από τον κόσμο και την θεία φιλοσοφία , επί πλέον δε και τους πλησιεστέρους συγγενείς, και ακόμη τους φρονιμωτέρους και συνετωτέρους από τους δούλους απέσπασε από την συναναστροφή του κόσμου και της ύλης, τους εμπιστεύθηκε καλώς στα εδώ μοναστήρια και τους συναρίθμησε στην τάξι των μοναστών.
Με τέτοια αγαθά προοίμια και με τόσα προσόντα αρετής εξέρχεται από την οικία και την πατρίδα προς την θαυμαστή πραγματεία των μεγάλων και υπερφυών κατορθωμάτων, έχοντας μαζί του μόνο τους δύο άρρενες αδελφούς του.
2. Εξήλθαν από την πόλι του Κωνσταντίνου [την Κωνσταντινούπολη], όταν ήδη ετελείωνε το φθινόπωρο, έχοντας προορισμό τον ιερόν Άθωνα και την εκεί παραμονή. Όταν, περνώντας τη Θράκη, έφθασαν στο Παπίκιο2, όρος ιερό από παλαιά, ευρισκόμενο στα όρια μεταξύ Θράκης και Μακεδονίας, διατεθειμένο τότε σε μοναστάς θαυμαστούς και σπουδαίους, που εφυλοσοφούσαν* επιμελώς τα θεία, απεφάσισαν να διαχειμάσουν κοντά τους.
Τούτο βέβαια ήταν έργο θειοτέρας προνοίας, η οποία ήθελε να δείξη και σ’ εκείνους τον σοφό Γρηγόριο και τη θεία χάρι που τον επεσκίαζε και δι’ εκείνου να οδηγήση επιτυχώς πολλούς προς την αληθινή θεογνωσία, όπως θα δηλώση σαφώς ο λόγος στη συνέχεια.
Και πρώτα μεν φάνηκε μέγας και θαυμαστός πραγματικά κατά τον λόγο και το ήθος, το παράστημα και το βάδισμα, την προσοχή και την αυτοσυγκέντρωσι στους αφιερωμένους στην ασκητική φιλοσοφία3 μοναχούς, με τους οποίους συγκατοικούσαν και συμφιλοσοφούσαν αυτός και οι αδελφοί του· εφάνηκε μέγας και θαυμαστός με όλα γενικώς εκείνα που φυσικώς ζωγραφίζουν και χαρακτηρίζουν τον κατά Θεό άνθρωπο, ώστε να εκπλήττη τους βλέποντας που παρατηρούσαν τόσο γεροντικό και μοναχικό και φιλοσοφικό πραγματικά λόγο και πράξι και φρόνημα σ’ ένα ατελές και νεανικό σώμα. Έπειτα και οι κατοικούντες στο γειτονικό τους βουνό μοναχοί, που εξ αρχής από τους προγόνους των είχαν την ασθένεια των Μαρκιανιστών και Μασσαλιανών4, έγιναν σπουδαίο τρόπαιο της γλώσσας του Γρηγορίου.
Συνάντησις με Μασσαλιανούς
3. Με την παρουσία του ανδρός στο όρος και στη σκήτη των μοναστών, αρχικά επήγαιναν σ’ αυτόν ανά δύο ή τρεις για συζήτησι και αναγνώρισι. Όταν όμως εκατάλαβαν ότι δεν μπορούσαν ούτε καν να τον πλησιάσουν, που λέγει ο λόγος, υποχωρούσαν πάλι στα καταλύματά τους, αποδίδοντας από αμηχανία στους εαυτούς των μεν αδυναμία στη διαλεκτική και τον σωτηριώδη λόγο, στους διδασκάλους των δε διαλεκτική δύναμι, κατοχή της θεολογίας και δογματική ακρίβεια· «προς αυτούς, λέγει, δεν μπορείς εσύ ούτε για λίγο ν’ ατενίσης ή να συζητήσης». Αλλ’ ο Γρηγόριος, γεμάτος Πνεύμα και ζήλο ένθεο για τον συκοφαντημένο λόγο περί του Θεού, δεν εδίστασε να αναλάβη τον δρόμο που οδηγεί προς εκείνους, αλλ’ ανέβηκε βιαστικά προς αυτούς παίρνοντας μαζί του ένα μόνο από τους αδελφούς του.
4. Εκεί λοιπόν ήλθε σ’ επαφή και διάλογο με τους προϊσταμένους και καθηγητάς της αιρέσεως, και με την φώτισι του θείου Πνεύματος ανέπτυξε αξιόλογες απόψεις λύοντας ανέτως σαν ιστούς αράχνης όλα τα τιθέμενα από εκείνους ζητήματα, μετέστρεψε εντελώς σε βάρος τους τον αγώνα, διότι απέδειξε ότι αυτοί δεν λέγουν απολύτως τίποτε ορθό και ότι ματαίως παραληρούν και κατασκευάζουν ανύπαρκτα πράγματα κατά της Εκκλησίας.
Αλλά δεν είναι του παρόντος καιρού και λόγου να διηγηθώ με τη σειρά αυτά τα πράγματα, διότι είναι έργο μεγαλυτέρας ιστορίας…
Συνεχίζεται
* Στο κείμενο διατηρείται η γραφή «εφυλοσοφούσαν» (αντί του «εφιλοσοφούσαν») του μεταφραστή Παναγιώτη Χρήστου. Η επιλογή αυτή απηχεί την παλαιά εκκλησιαστική παράδοση της παρετυμολογικής σύνδεσης του μοναχικού βίου (φιλοσοφία) με τη «νήψη» και τη «φυλακή» (φύλαξη) του νου και των εντολών.
1 Σύμφωνα με την είδησι ο Γρηγόριος είχε υπερβή την εφηβική ηλικία όταν αναχώρησε για τη μοναχική άσκησι. Επειδή εφηβική ηλικία θεωρείται η μεταξύ των ετών 14 – 21. Πρέπει να είχε φθάσει στο τέλος του εικοστού πρώτου έτους. Άρα έφυγε από τον κόσμο το φθινόπωρο του 1317.
2 Το Παπίκιο πρέπει να εντοπιστεί στην εξοχή της Ροδόπης προς το Αιγαίο, βορείως της Καβάλας. Ακμαία μοναστήρια υπήρχαν στο όρος αυτό από τον 11ο αιώνα.
3 Το ρήμα φιλοσοφώ, όταν αναφέρεται στο μοναχικό βίο σημαίνει ασκούμαι ήδη από τον 4ο αιώνα. Και φιλόσοφος είναι ο μοναχός, αφού εφαρμόζει στην πράξι τα διδάγματα της ηθικής φιλοσοφίας.
4 Μαρκιωνισταί (Μαρκιωνίται) ήσαν οι οπαδοί του δυαρχικού γνωστικού Μαρκίωνος που ήκμασε τον δεύτερο αιώνα. Οι Μασσαλιανοί (συριακή απόδοσις του Ελληνικού ονόματος Ευχίτες) αποτελούσαν ασκητική αίρεσι, που εμφανίσθηκε τον 4ο αιώνα και χαρακτηριζόταν για την πίστι σε δυο αρχές, την πεποίθησι ότι ο δαίμων, πρεσβύτερος υιός του Θεού, είναι εγκατεστημένος μέσα στον άνθρωπο, την απόρριψι των μυστηρίων και την ανάγκη της συνεχούς επαναλήψεως της Κυριακής προσευχής. Οι αιρετικοί του Παπικίου όμως, καθώς και άλλοι αλλού, αν και λέγονται συνήθως Μασσαλιανοί, ήσαν Βογόμιλοι, που αποτελούσαν κράμα Μασσαλιανισμού και Παυλικιανισμού.
Από το βιβλίο του Φιλοθέου Κοκκίνου, «Βίος Γρηγορίου Παλαμά» των Πατερικών Εκδόσεων «Γρηγόριος ο Παλαμάς». Εισαγωγή, κείμενο, μετάφραση, σχόλια Παναγιώτης Χρήστου.
Επιμέλεια: Στ.Κ.