Βασίλειος Π. Στογιάννος
Καθηγητής Θεολογικής Σχολής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Η ελευθερία κατά Νικόλαο Καβάσιλα
Δωρεά του Θεού είναι, λοιπόν, όλη η εν Χριστώ ζωή, χάρη αγιαστική που μεταδίδει στον πιστό τα αποτελέσματα της εν Χριστώ απολυτρώσεως και τον εισάγει στη νέα ζωή της εν Πνεύματι ελευθερίας. Κοντά στο θεϊκό δώρο όμως απαιτείται και ο ανθρώπινος ζήλος, ο δικός μας αγώνας, απαραίτητος βέβαια, αλλά χωρίς ν’ αποτελεί μια νέα φαρισαϊκή δικαιοσύνη.
«Εμείς συνεισφέρουμε τόσο όσο για να κρατήσουμε τη χάρη και να μην προδώσουμε το θησαυρό, ούτε να σβήσουμε την αναμμένη ήδη λαμπάδα· εννοώ να μην αφήσουμε να ξαναμπεί κάτι αντίθετο με τη ζωή, κάτι απ’ όσα γεννούν το θάνατο· όλη δηλ. η ανθρώπινη αγαθότητα κι αρετή αποσκοπεί σε τούτο, να μη στρέψουμε μόνοι εναντίον μας το ξίφος, να μην αποφύγουμε την ευτυχία και να μην πετάξουμε από το κεφάλι μας τα στεφάνια -γιατί την ίδια την ουσία της ζωής τη φυτεύει μ’ έναν άφατο τρόπο στις ψυχές μας ο ίδιος ο Χριστός που είναι κοντά μας» (1,11).
Έτσι η πορεία του πιστού γίνεται συμπόρευση με το Χριστό, ο αγώνας του γίνεται αγώνας Χριστού κι η ελευθερία που του χαρίστηκε σημαίνει σε τελευταία ανάλυση αδιάπτωτη κοινωνία και ομοίωση με το Χριστό. Μόνον έτσι αποκτά κι η προσωπική ευσέβεια περιεχόμενο, όταν απορρέει από άνθρωπο ενωμένο με το Χριστό.
«Πράγματι, όπως όταν μπολιαστεί ήμερο κλαδί σ’ αγριελιά, την κάνει όμοια με την ήμερη ελιά και ο καρπός της δεν είναι πιά άγριος, το ίδιο γίνεται και με την ανθρώπινη δικαιοσύνη: μόνη της δεν οδηγεί πουθενά· όταν όμως ενωθούμε με το Χριστό και κοινωνούμε στη σάρκα και το αίμα του, τότε αμέσως πετυχαίνει τα μέγιστα αγαθά, την άφεση των αμαρτιών και την κληρονομία της βασιλείας, που αποτελούν καρπό της δικαιοσύνης του Χριστού» (4,12).
Έτσι «η δικαιοσύνη μας γίνεται Χριστοειδής δικαιοσύνη» (4,12), συμπεραίνει συνοψίζοντας την εμπειρία της Εκκλησίας ο Καβάσιλας. Δεν πρόκειται για «θεολογία του γραφείου», αλλά για προσωπική εμπειρία της αγάπης του Χριστού για μας, όπως λέει αλλού: Πρέπει να αναλογιζόμαστε πάντα «ποιοι ήμαστε πριν μυηθούμε και ποιοι γινήκαμε μετά τη μύηση, ποια δουλεία υπομέναμε πριν και σε ποια ελευθερία και βασιλεία ζούμε τώρα, ποια αγαθά μας έχουν ήδη χορηγηθεί και ποια μας προσμένουν και πάνω απ’ όλα ποιος μας τα χορήγησε όλα τούτα, ποιο κάλλος και ποιας αγαθότητα έχει, πως αγάπησε το γένος μας και πόσο μεγάλη είναι η αγάπη του» (6,6).
Η αγάπη του Χριστού για τον άνθρωπο τον μεταβάλλει με τη χάρη των μυστηρίων κι αυτόν σε τέτοιο βαθμό, ώστε να κυριαρχήσει μέσα του η αγάπη για το Χριστό. Έτσι ο αναγεννημένος πιστός εναποθέτει την ελευθερία του στον Κύριο και ζει όλο και εντονότερα την αγάπη του, μ’ αποτέλεσμα να είναι όλος αγάπη για το Χριστό που πρώτος τον αγάπησε.
Σε τελευταία ανάλυση, λοιπόν, η ανθρώπινη συνεισφορά στη σωτηρία είναι «το διασώσαι την αγάπην», λέει σε μια κορύφωση της θεολογίας του ο συγγραφέας μας. «Δε φτάνει ν’ αγαπήσεις μόνο και ν’ αποδεχτείς το βίωμα τούτο, αλλά πρέπει και να το συντηρήσεις, να βάζεις ξύλα στη φωτιά για να τη διατηρήσεις. Η παραμονή στην αγάπη, στην οποία βρίσκεται όλη η μακαριότητα, σημαίνει παραμονή κοντά στο Θεό, και παραμονή σημαίνει να τον κατέχεις· όπως λέει ο απόστολος, «όποιος μένει στην αγάπη μένει στο Θεό κι ο Θεός είναι σ’ αυτόν» (7,58).
Αγάπη για το Θεό είναι η κοινωνία με το Θεό, χαρά για την ένωση με το Χριστό, «απόρρητον έρωτα προς τον Θεόν και επ’ αυτώ χαρά» (7,63).
Εδώ θα σταματήσουμε την περιδιάβαση στο έργο του Νικολάου Καβάσιλα, Παναγιώτατε Δέσποτα.
Αυτό δε σημαίνει φυσικά πως δόθηκε μια ολοκληρωμένη έκθεση των απόψεών του· απλώς αναφέρθηκαν μερικές σκέψεις, ακούστηκαν ορισμένα αποσπάσματα, καταβλήθηκε προσπάθεια να μεταφερθεί κάτι από τη ρωμαλέα θεολογία του.
Είδαμε σποραδικά κι αποσπασματικά ορισμένα τμήματα της πορείας της εν Χριστώ ζωής: την προ Χριστού δουλεία, την μέσω του Χριστού απελευθέρωση, την εν Χριστώ ελευθερία σε μια νέα ζωή κοινωνίας μαζί του, την αγάπη που διακατέχει τον αναγεννημένο πιστό.
Όλο το δρόμο μπορεί να τον μελετήσει κανείς μόνος του, μ’ οδηγό έναν άνδρα που μιλά από την εμπειρία του, το μέγα θεολόγο Νικόλαο Καβάσιλα -στην εμπειρία του μπορεί να βασιστεί όποιος θέλει να κατανοήσει με τη δική του προσωπική εμπειρία το μυστήριο της ελευθερίας και της αναπλάσεως στη νέα ζωή.
Αφετηρία και τέλος του δρόμου δεν μπορεί παρά να είναι αυτό που λέει στην κατακλείδα του έργου του ο ιερός συγγραφέας μας: «Τι ουν δικαιότερον αν της αγάπης καλοίτο ζωή; χωρίς δε τούτων, ο πάντων περιηρημένων μόνον περιλειφθέν τους ζώντας αποθανείν ουκ εά, τούτό εστιν η ζωής τοιούτον δε η αγάπη. Πάντων γάρ των άλλων επί του μέλλοντος αιώνος καταργουμένων, η φησι Παύλος, η αγάπη μένουσα μόνη προς τον βίον εκείνον αρκεί εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών» (7,67)
[«Τι θα ήταν λοιπόν δικαιότερο να ονομάζεται “ζωή” παρά η αγάπη; Εκτός όμως από αυτά, εκείνο που -όταν όλα τα άλλα αφαιρεθούν- μένει μόνο του και δεν επιτρέπει στους ζωντανούς να πεθάνουν, αυτό ακριβώς είναι η ζωή· και τέτοιο πράγμα είναι η αγάπη. Διότι, ενώ όλα τα άλλα στον μέλλοντα αιώνα καταργούνται, όπως λέει ο Παύλος, η αγάπη μένοντας μόνη αρκεί για εκείνη τη [μελλοντική] ζωή, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών»].
Ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας τιμάται στις 20 Ιουνίου.
Απόσπασμα από τα «Πρακτικά Θεολογικού συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του σοφωτάτου και λογιωτάτου και τοις όλοις αγιωτάτου Οσίου πατρός ημών Νικολάου Καβάσιλα του και Χαμαετού». Το συνέδριο πραγματοποιήθηκε προνοία του παναγιωτάτου μητροπολίτου Θεσσαλονίκης Παντελεήμονος β’, (17-20 Ιουνίου 1982). Έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης 1984.