Βασίλειος Π. Στογιάννος
Καθηγητής Θεολογικής Σχολής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Η ελευθερία κατά Νικόλαο Καβάσιλα
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/vasileios-p-stogiannos-to-proto-apotelesma-tou-lytrotikou-ergou-tou-christou-einai-i-synechisi-tis-zois-tou-anthropou-stin-aioniotita/
Αυτές οι βασικές ανθρωπολογικές αλλαγές, που συνιστούν την εν Χριστώ χαριζόμενη ελευθερία, αποκαλύπτουν και κάνουν πραγματικότητα τον αληθινό και τέλειο άνθρωπο. Όπως λέει επιγραμματικά ο μεγάλος θεσσαλονικέας θεολόγος, «τον αληθινόν άνθρωπον και τέλειον και τρόπων και ζωής και των άλλων ένεκα πάντων πρώτος και μόνος έδειξεν ο Σωτήρ» (6,58).
Αυτό σημαίνει μια συνεπή χριστοκεντρική θεώρηση της ανθρώπινης ιστορίας με επίκεντρο όχι πιά τον Αδάμ, αλλά το Χριστό, όχι τη δουλεία στη φθορά και το θάνατο, αλλά την ελευθερία και τη νέα ζωή. Αρχέτυπο της δημιουργίας μας ήταν ο Χριστός και για χάρη αυτού του νέου, αληθινού ανθρώπου κατασκευάστηκε η ανθρώπινη φύση, ο νους κι η επιθυμία του ανθρώπου: «προικιστήκαμε με λογικό, για να γνωρίσουμε το Χριστό· μ’ επιθυμία, για να τρέχουμε προς εκείνον· αποκτήσαμε μνημονικό, για να έχουμε μέσα μας εκείνον, γιατί κι όταν δημιουργηθήκαμε αυτός ήταν το αρχέτυπο» (6,58).
Βλέπουμε καθαρά τις χριστοκεντρικές συνέπειες και στην ανθρωπολογία -φυσικά αυτό για τον Καβάσιλα δεν είναι θεωρία, αλλά βίωμα που διατρέχει όλη τη διδασκαλία του. Αντιλαμβάνεται κανείς πως ο τίτλος του έργου του δεν είναι τυχαίος: η εν Χριστώ ζωή είναι η αληθινή και πραγματική ζωή του ανθρώπου που αναγεννήθηκε και ζει ελεύθερος, όπως τον προόρισε ο Θεός απεξαρχής. Έτσι ελευθερία και ανάπλαση, αγιασμός και αθανασία απολήγουν στην αφετηρία τους, τον Κύριο Ιησού.
Με την απελευθέρωση και την ανάπλαση από το Χριστό αρχίζει η αληθινή ζωή του ανθρώπου. Με τη θέλησή του απαλλαγμένη από τα δεσμά της ποικιλώνυμης δουλείας μπορεί πιά ν’ αποφασίσει ν’ ακολουθήσει το δρόμο προς τη θέωση, την αδιάσπαστη κοινωνία με το Θεό. Γεννημένος σ’ ένα νέο κόσμο πρέπει να ‘χει την ανάλογη «ζωή και διαγωγή και φιλοσοφία» (4,41).
Αυτό που κυρίως όμως απαιτείται είναι ένα νέο φρόνημα, θεμέλιο αληθινής αρετής. Ούτε η αρετή ούτε τα έργα των δούλων μπορούν να αρκέσουν για την είσοδο στη βασιλεία. Ο κληρονόμος δεν είναι δούλος, αλλά γιος. Γι’ αυτό μόνον όσοι απαλλαγούν από κάθε δουλεία και μείνουν πραγματικά ελεύθεροι, μπορούν να μετάσχουν στην κληρονομία. Κι’ εδώ όμως ο άνθρωπος δεν προχωρεί μόνος, αλλά έχει τη συμπαράσταση του Υιού, που «ελευθερώνει τους δούλους και τους κάνει γιους Θεού, γιατί, όντας Υιός ο ίδιος κι απαλλαγμένος από κάθε αμαρτία, κάνει κοινά σ’ αυτούς το σώμα και το αίμα του κι ό,τι έχει δικό του. Έτσι μας ανέπλασε, μας ελευθέρωσε και μας εθέωσε, αναμιγνύοντας μ’ εμάς τον εαυτό του, τον υγιή κι ελεύθερο κι αληθινό Θεό» (4, 42).
Το τρίπτυχο, αποκατάσταση της αληθινής φύσεως, ελευθερία και θέωση συνδέονται και πάλι με τη δωρεά του Χριστού και με την κοινωνία αυτού μαζί μας (κι’ όχι αντίστροφα). Πρόκειται για την αφετηρία της ζωής, την πορεία της και το τέλος της εδώ, που έχουν πάντα χριστολογική αναφορά και σύνδεση.
Ο λόγος του Παύλου για το Χριστό που είναι «τα πάντα εν πάσι» (Κολ. 3, 11) βρίσκει στον Καβάσιλα τον άξιο ερμηνευτή του. Συνεχόμενος από τη δραστική αυτή παρουσία του Χριστού στη ζωή του ο Καβάσιλας την εκφράζει με ανυπέρβλητη πληρότητα, μιλώντας, όπως κάνει άλλωστε πάντα, με τη γλώσσα της μυστηριακής εμπειρίας της Εκκλησίας:
«Ο Σωτήρας συνυπάρχει μ’ όσους ζουν σε κοινωνία μαζί του σ’ όλες τις πτυχές της ζωής τους· τους παρέχει ό,τι χρειάζονται και είναι γι’ αυτούς τα πάντα, χωρίς ν’ αφήνει ν’ αποβλέψουν σε κάτι άλλο ούτε ν’ αναζητήσουν κάτι από αλλού. Αυτός αποτελεί για τους αγίους όλα όσα χρειάζονται· τους γεννά, τους αυξάνει και τους τρέφει, είναι το φως και η πνοή τους· τους δίνει τον πνευματικό οφθαλμό για να τον δουν, τους φωτίζει για να τον βλέπουν και τους δίνει τη δυνατότητα να τον δουν. Είναι συγχρόνως διατροφέας και τροφή, δηλ. αυτός παρέχει τον άρτο της ζωής κι ο ίδιος είναι η τροφή που παρέχει· είναι η ζωή για όσους ζουν, το μύρο που αναπνέουν, το ιμάτιο για όσους θέλουν να ντυθούν. Είναι ακόμα εκείνος που μας δίνει τη δυνατότητα να βαδίζουμε, αυτός είναι η οδός που βαδίζουμε, κι είναι επίσης το κατάλυμα της οδού και το πέρας της» (1,8).
Η μυστηριακή αναφορά είναι έκδηλη στο κείμενο αυτό, εμπειρία του συγγραφέα που είναι άλλωστε διάχυτη σ’ όλο το έργο του. Παρότι βρίσκεται όμως στην καρδιά της θεολογίας του η μυστηριακή μετοχή στην ελευθερία και τη νέα ζωή, το περιορισμένο του χρόνου δεν επιτρέπει να την αναπτύξουμε περαιτέρω -άλλωστε μια άλλη ομιλία έχει ως αντικείμενο τη μυσταγωγική θεολογία του Νικολάου Καβάσιλα.
Συνεχίζεται
Ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας τιμάται στις 20 Ιουνίου.
Απόσπασμα από τα «Πρακτικά Θεολογικού συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του σοφωτάτου και λογιωτάτου και τοις όλοις αγιωτάτου Οσίου πατρός ημών Νικολάου Καβάσιλα του και Χαμαετού». Το συνέδριο πραγματοποιήθηκε προνοία του παναγιωτάτου μητροπολίτου Θεσσαλονίκης Παντελεήμονος β’, (17-20 Ιουνίου 1982). Έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης 1984.