Σταύρος Μπαλογιάννης*
Ο Άγιος Ευστάθιος Θεσσαλονίκης και η ιατρική επιστήμη της εποχής του.
Εφέσεις του επί της ψυχιατρικής και ο υπ’ αυτού καθορισμός των βασικών στοιχείων της ψυχιατρικής του μέλλοντος
* Σταύρος Μπαλογιάννης (1944-2023), νευρολόγος – ψυχίατρος, καθηγητής της Ιατρικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Λίαν εντυπωσιακή είναι η υπό του Αγίου Ευσταθίου περιγραφή της χρησιμοποιήσεως των βδελλών διά την αφαίμαξιν: «Πλέον αν βδέλλαι τινά λυπήσαιεν, εκμυζώσαι το ζωτικόν, ήπερ αύται λόγχαι τον αθλητήν, του μαρτυρικού κατεναιδευόμεναι αίματος»
«Περισσότερο θα μπορούσαν να πονέσουν κάποιον οι βδέλλες ρουφώντας του τη ζωή, παρά αυτές οι λόγχες τον αθλητή (μάρτυρα), καθώς καταβροχθίζουν το μαρτυρικό του αίμα»].
Λίαν εντυπωσιακή είναι η υπό του Αγίου Ευσταθίου περιγραφή μορφής τινος της επιληψίας, η οποία εκδηλούται διά του γέλωτος ή εκλύεται κατόπιν γέλωτος. Η γελαστική αύτη επιληψία ή αι γελαστικαί κρίσεις της επιληψίας περιγράφονται κατά λακωνικόν, αλλά λίαν εύστοχον τρόπον υπό του Αγίου: «Γέλω έκθανον, ως οία λιποθυμήσαντες»
«Πέθαναν από τα γέλια, σαν να είχαν πάθει λιποθυμία».
Ο Άγιος Ευστάθιος είχεν παρατηρήσει, εκ παραλλήλου ως έμπειρος ψυχίατρος, ότι ο γέλως και η μιμική έκφρασις του προσώπου αποτελούν καρπόν των ψυχικών διεργασιών του ανθρώπου, πολλαί των οποίων εκφεύγουν του φυσιολογικού και εντάσσονται εις τον χώρον της ψυχιατρικής φαινομενολογίας και της ψυχοπαθολογίας.
Πολλάκις ο αναιτιολόγητος γέλως αποτελεί βασικήν εκδήλωσιν μείζονος ψυχικής νόσου, ενώ η μιμική έκφρασις του προσώπου διαφοροποιείται καταλλήλως υπό ατόμων εχόντων κοινωνιοπαθητικήν προσωπικότητα: «Σαρδόνιον ή σαρδάνιον γέλωτα, τον μετά οδύνης οποίον γελάν λέγονται και οι τετρωμένοι τας φρένας και οίον δε πείρα έφηνε πολλοίς, διδάξασα υπό όφεως συσχεθήναί τινα και δηχθήναι περί που τα υπό μάλην και ούτω συν γέλωτι απορρήξαι τον βίον»
«Ο σαρδόνιος ή σαρδάνιος γέλωτας είναι εκείνος που συνοδεύεται από οδύνη, τον οποίο λένε ότι βγάζουν όσοι έχουν παραφρονήσει. Όπως μάλιστα έχει δείξει η εμπειρία σε πολλούς, κάποιος που τον έπιασε φίδι και τον δάγκωσε κάπου κοντά στη μασχάλη, ξεψύχησε γελώντας» (εννοώντας τον ακούσιο σπασμό του προσώπου που μοιάζει με γέλιο λόγω του δηλητηρίου)].
Επί της μιμικής εκφράσεως δε γράφει: «Ψεύδεται δε σεμνότητι μεν προσώπου και οφρύων συνδέσει και νεφώσει του κατόψιν ηλίου και βλέμματος υπουλότητι και κατακύψει τη εις γην»
[«Λέει ψέματα (προσποιείται) χρησιμοποιώντας τη σεμνότητα του προσώπου, το σμίξιμο των φρυδιών και τη σκυθρωπότητα -σαν να τον ενοχλεί το φως του ήλιου- καθώς και με την υπουλότητα του βλέμματος και το σκύψιμο του κεφαλιού προς τη γη»].
«Αλλά και αυτοί αχρειούνται τῳ υποκριτή κνυζόμενοι ακαίρῳ σκυθρωπότητι, συστέλλοντες το ιλαρόν και ούτω νεφούμενοι, ου σκεδαννύοντες τας οπτικάς ακτίνας ως πανταχού θέειν»
«Αλλά και οι ίδιοι οι οφθαλμοί γίνονται άχρηστοι στον υποκριτή, καθώς πλαντάζουν από μια άκαιρη σκυθρωπότητα, περιορίζοντας το χαρούμενο βλέμμα και σκοτεινιάζοντας, χωρίς να αφήνουν τις ακτίνες της όρασης να διαχέονται παντού ελεύθερα»].
Αι παρατηρήσεις αύται επί της μιμικής εκφράσεως του προσώπου και ιδίως των οφθαλμών είναι λίαν ουσιαστικής σημασίας, καθ’ όσον η μιμική έκφρασις αποτελεί ιδίαν γλώσσαν, διά της οποίας εκφράζονται αι βαθύτεραι συναισθηματικαί εκφάνσεις του ατόμου, πολλάκις κατά τρόπον μη απολύτως ελεγχόμενον υπό της βουλήσεως.
Είναι γνωστόν ότι η μη γνησία και πηγαία μιμική έκφρασις, διά της οποίας αποκρύπτονται αι βαθύτεραι συναισθηματικαί τάσεις και τα βαθύτερα βιώματα του ανθρώπου, καθίσταται αντιληπτή υπό του εμπείρου ψυχιάτρου ή γενικώτερον υπό του ασχολουμένου μετά της ψυχικής σφαίρας του ανθρώπου, καθ’ όσον η περί τους οφθαλμούς έκφρασις δεν δύναται να αντικατοπτρίσῃ το έξωθεν προβαλλόμενον συναίσθημα, αλλά εκφράζει πάντοτε το κατ’ ουσίαν έσωθεν υπάρχον και καλυπτόμενον ενίοτε συναίσθημα, δεδομένου ότι δεν υφίστανται νευρωνικοί μηχανισμοί, διά των οποίων θα ηδύνατο να υποταχθή η μιμική έκφρασις των οφθαλμών εις τον βουλητικόν έλεγχον.
Κατά τρόπον λίαν διεισδυτικόν ο Άγιος Ευστάθιος αναλύει την άτυπον και εν πολλοίς διατεταραγμένην συμπεριφοράν του κοινωνιοπαθητικού ατόμου. «Εδίδου δε υπονοείν ασφάλειαν πίστεως βασιλικής και το της ταπεινότητος ψευδεπίγραφον· πεδοί γαρ εαυτόν ρίψας ο Ανδρόνικος και απαλόν βασιλικόν πόδα χειρί άρας ηρέμα, τῳ σκληρῳ τραχήλιῳ επέθετο, φαντάζων ως ούτως υπό πόδα τῳ βασιλεί αεί πατήσεται. Και ου μόνον, αλλά και ελαφρίσας επέθηκεν ώμῳ σφετέρῳ, προς σύμβολον και τούτο του εις κεφαλήν αυτόν έχειν καθάπερ όσιον»
[«Έδινε την εντύπωση ακλόνητης βασιλικής πίστης, η οποία όμως ήταν μια ψεύτικη ταπεινοφροσύνη· διότι ο Ανδρόνικος, αφού έπεσε στο έδαφος και σήκωσε απαλά με το χέρι του το πόδι του βασιλιά, το ακούμπησε πάνω στον σκληρό του σβέρκο, δείχνοντας προσποιητά ότι έτσι θα βρίσκεται πάντα κάτω από τα πόδια του βασιλιά…»].
Τα κοινωνιοπαθητικής προσωπικότητος άτομα αντιμετωπίζονται όμως υπό του Αγίου Ευσταθίου μετά αυστηράς κριτικής και ενίοτε τους αποδίδονται εύστοχοι, αλλά τέμνοντες χαρακτηρισμοί: «Και έσονται αοίδιμοι εν τούτοις οι της ημέρας εκείνης πιστοί Κωνσταντίνος ο Πατρηνός, το της κολακείας ηκριβωμένον αφίδρυμα και ο απλούχειρ Μιχαήλ, ανήρ γλοιός μεν πολιτεύσασθαι, στρυφνός δε πονηρεύσασθαι»
[«Και θα μείνουν αξιομνημόνευτοι (διάσημοι) γι’ αυτά τα πράγματα οι έμπιστοι εκείνης της ημέρας: ο Κωνσταντίνος ο Πατρηνός, που αποτελεί το τέλειο πρότυπο της κολακείας, και ο “απλόχερος” Μιχαήλ, ένας άνθρωπος γλοιώδης στην πολιτική του δράση και στριφνός στην πονηριά του»].
Εις χώρους οι οποίοι άπτονται της νευροψυχολογίας ο Άγιος Ευστάθιος προσεπάθησεν να διεισδύσῃ κατά τρόπον λίαν ακριβή και εύστοχον. Το θέμα των ονείρων το οποίο απησχόλη και ενέβαλλεν εις προβληματισμούς από αιώνων τον άνθρωπον, εύρεν την ερμηνείαν του υπό του Αγίου κατά τρόπον απλούν και λακωνικόν. «Σκιαί γαρ τινές των υπάρ τα εν ονείρασι».
[«Διότι όσα βλέπουμε στα όνειρα είναι κάποιες σκιές όσων συμβαίνουν στην πραγματικότητα»].
Αλλά και η δυνατότης τα όνειρα να καθίστανται μάλλον αληθοφανή συναρτήσει των διεργασιών κατά τας επί μέρους φάσεις του ύπνου κατέστη αντιληπτόν υπό του Αγίου:
«Περί όρθρου, ότε μάλιστα οι όνειροι δοκούσι αληθεύειν» «Κοντά στα χαράματα, τότε που κυρίως τα όνειραφαίνεται να λένε την αλήθεια».
Πολλούς αιώνας αργότερα η νευροφυσιολογική ανάλυσις του ύπνου εις την ορθόδοξον και την ανορθόδοξον φάσιν ισχυροποίησεν και ερμήνευσεν την ορθήν ταύτην παρατήρησιν του Αγίου Ευσταθίου.
Η προσωπικότης του Αγίου και η όλη συγκρότησις αυτού, παραλλήλως προς τον μετά διακρίσεως και αγάπης τρόπον προσεγγίσεως του ανθρώπου, φαίνεται ότι ήσκει ψυχοθεραπευτικήν επίδρασιν επί των πασχόντων και επί των εκτός αυτοελέγχου ευρισκομένων ανθρώπων.
Ίσως η ευρεία κατάρτησίς του εις τον χώρον των ψυχικών νοσημάτων, απότοκος της παιδείας του και των ευστόχων παρατηρήσεών του, ίσως η αγάπη και η ευσέβειά του, κατέστελλον τας ατύπους αντιδράσεις των πασχόντων, οι οποίοι μετέβαλον τρόπον συμπεριφοράς και ήρχοντο εις εαυτούς:
«Άνδρα μαινόμενον μόλις εξημερώσαμεν τον ατίθασον, ως και ασπάσασθαι ημάς και εις χείραν φιλίσαντα οίχεσθαι»,
«Με δυσκολία καταφέραμε να ημερώσουμε έναν άνδρα ατίθασο που βρισκόταν σε κατάσταση μανίας, σε σημείο μάλιστα που μας ασπάστηκε, μας φίλησε το χέρι και μετά έφυγε».
Ο Άγιος Ευστάθιος εν κατακλείδι υπήρξεν μία σπανίας συγκροτήσεως προσωπικότης ανδρός, όστις διέτριψεν εις την Θεολογίαν, την Φιλολογίαν, τας Φυσικάς επιστήμας και την ιατρικήν και επέδειξεν ιδιαίτεραν δεινότητα εις την Ψυχιατρικήν και ιδίως εις την ψυχολογίαν του συναισθήματος και της συμπεριφοράς και την ψυχοπαθολογίαν της συμπεριφοράς, τομείς οι οποίοι εσχάτως ανεπτύχθησαν, εις σημείον ώστε να δύναται να χαρακτηρισθή ως ο πρόδρομος της συγχρόνου Ψυχολογίας και Ψυχιατρικής.
Βιβλιογραφία
1. Άννα Κομνηνή: Αλεξιάς, Πάπυρος, Αθήναι, 1958.
2. Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος: Μηναία, Ιανουάριος – Δεκέμβριος.
3. Ευσέβιος Καισαρείας: Εκκλησιαστική Ιστορία. Loeb. Classical Libr. Cambrige. Mass 1984.
4. Κουκουλέ Φ.: Βυζαντινών Βίος και Πολιτισμός. Τόμ. Α΄-Γ΄ Αθήναι 1950.
5. Κουκουλέ Φ.: Θεσσαλονίκης Ευσταθίου τα λαογραφικά. Αθήναι 1950.
6. Krumbacher: Ιστορία της Βυζαντινής Λογοτεχνίας, Πάπυρος, Αθήναι 1964.
7. Migne PG. Tomus 35.
8. Migne PG. Tomus 135.
9. Migne PG. Tomus 136.
10. Μπαλογιάννης Σ.: Νευροβιολογικαί απόψεις του ύπνου και των διαταραχών του ύπνου. Proc. 4th South East Europ. Neuropsychiatr. Confer. Halkidiki Greece 1981, pp. 283-292.
11. Μπαλογιάννης Σ.: Διάβασις διά της Ψυχολογίας. Πουρνάρας Θεσσαλονίκη 1982.
12. Μπαλογιάννης Σ.: Ψυχολογία. Πουρνάρας. Θεσσαλονίκη 1984.
13. Μπαλογιάννης Σ.: Ψυχιατρική και Ποιμαντική Ψυχιατρική. Πουρνάρας. Θεσσαλονίκη 1986.
14. Μπαλογιάννης Σ.: Η συμβολή του αμυγδαλοειδούς πυρήνος εις την εμφάνισιν παροξυσμικών νευροψυχιατρικών φαινομένων. «Εγκέφαλος» 23: 133-140, 1986.
15. Μπαλογιάννης Σ.: Νευροπαθολογία, Τόμος Γ΄. Θεσσαλονίκη 1988.
16. Simon J. La médicine Hebraique Revue de la pensée Juine 1951; 7:26.
17. Tarain Β.Ν.: Θέματα Χριστιανικής και Βυζαντινής Φιλοσοφίας, 1952.
18. Τουλιάτος Δ.Π.: Η Ελληνική Ιατρική διά μέσου των αιώνων
Από το βιβλίο της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης, «Άγιος Ευστάθιος, Πρακτικά Θεολογικού συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του εν Αγίοις Πατρός ημών Ευσταθίου Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης (7-9 Νοεμβρίου 1988), Θεσσαλονίκη.
Επιμέλεια: Στ.Κ.