Παναγιώτης Χρήστου
Καθηγητής πανεπιστημίου
Η εκκλησία Θεσσαλονίκης κατά την εισβολή των Νορμανδών
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/panagiotis-christou-i-syllipsi-kai-i-talaiporia-tou-agiou-efstathiou-archiepiskopou-thessalonikis-kata-ti-diarkeia-tis-alosis-kai-katochis-tis-polis/
Είναι αλήθεια ότι τόσο ο Ιωάννης Καμενιάτης (904) όσο και ο Ευστάθιος Θεσσαλονίκης (1185), ενώ μνημονεύουν ονομαστικά τις τρεις άλλες «καθολικές» εκκλησίες του Αγίου Δημητρίου, της Αγίας Σοφίας και της Αχειροποιήτου, δεν μνημονεύουν ονομαστικά και αμέσως το ναό των Ασωμάτων [Ροτόντα].
Τούτο εξηγεί ο Θεοχαρίδης με την υπόθεση ότι αυτός ο τελευταίος ναός ήταν η μητρόπολις, ώστε να μη χρειασθεί ο οικείος μητροπολίτης να τον αναφέρει ρητώς, καθώς και ο Καμενιάτης που ήταν κληρικός της μητροπόλεως. Επομένως συνάγει ότι ο ναός Ασωμάτων πριν από το 1185 ήταν μητρόπολις της Θεσσαλονίκης, αλλά και αργότερα, έως κάποια άγνωστη εποχή που η έδρα μετατέθηκε στην Αγία Σοφία.
Σ’ αυτά θα ήθελα να παρατηρήσω τα εξής.
Πρώτα, η μητροπολιτική έδρα αποτελεί θεσμό που δεν αλλάζει χωρίς εξωτερική βία. Έτσι, αν ο ναός Ασωμάτων ήταν κάποτε καθεδρικός, θα διατηρούσε αυτή την ιδιότητα έως τη στιγμή που καταπατήθηκε από τους Τούρκους και μετατράπηκε σε τέμενος το 1590. Αν ο ναός της Αγίας Σοφίας ήταν κάποτε καθεδρικός, θα διατηρούσε αυτή την ιδιότητα έως την στιγμή που καταπατήθηκε από τους Τούρκους και μετατράπηκε σε τέμενος, το 1525, όπως και συνέβηκε σύμφωνα με τις υφιστάμενες μαρτυρίες.
Δεύτερο, η λέξη «καθολική» για την εκκλησία δεν σημαίνει κυριολεκτικώς μεγάλη, αλλά γενική, προοριζόμενη για όλο το ποίμνιο. Μια εκκλησία μεγάλη ή μικρή, που ανήκε σε κάποια μοναστική αδελφότητα δεν ήταν καθολική. Σύμφωνα με έγγραφο του πάπα Ονωρίου Γ΄ ο ναός των Ασωμάτων (Αγίου Αγγέλου) Θεσσαλονίκης το 1223 ήταν μοναστηριακός και ανήκε σε μετόχι του Αγίου Όρους.
Ο πάπας διά του εγγράφου αυτού χορηγεί στον οίκο των Σταυροφόρων Ευβοίας μεταξύ άλλων αθωνικών κτημάτων και το ναό του Αγίου Αγγέλου Θεσσαλονίκης, λόγω της πρόσφατης αποστασίας των Αγιορειτών. Το Άγιον Όρος που το 1222 είχε καταληφθεί από τα Ηπειρωτικά στρατεύματα, διεκήρυξε ευθύς αμέσως την αποδέσμευσή του από τον πάπα, ενώ η Θεσσαλονίκη έμενε ακόμη στα χέρια των Φράγκων.
Αν λοιπόν η Ροτόντα το 1223 ήταν αθωνικός μοναστηριακός ναός, θα ήταν έτσι και παλαιότερα, άρα και κατά το 1185 προφανώς, την εποχή της καταλήψεως της Θεσσαλονίκης από τους Νορμανδούς. Βέβαια αργότερα ο ναός αυτός περιήλθε στη δικαιοδοσία της μητροπόλεως, άγνωστο πότε.
Τρίτο, είναι βέβαιο ότι κατά τα ολίγα χρόνια της φραγκοκρατίας στη Θεσσαλονίκη (1204 – 1223) μητρόπολις των Λατίνων ήταν η Αγία Σοφία, την οποία ο πάπας Ιννοκέντιος Γ΄ αποκαλεί «matricem Ecclesiae Thessalonicensis» [Μήτηρ Εκκλησία/ Μητροπολιτικός Ναός της Εκκλησίας της Θεσσαλονίκης]. Οι Λατίνοι στην επιθυμία τους να δείξουν ότι αυτοί συνεχίζουν την αρχαία παράδοση της πόλεως, χωρίς αμφιβολία θα κατελάμβαναν τον εν ενεργεία καθεδρικό της ναό και δεν θα τον άφηναν στα χέρια των «αιρετικών» Ελλήνων.
Τούτο σημαίνει ότι ο ναός της Αγίας Σοφίας ήταν μητροπολιτικός ήδη προ της αλώσεως του 1204, προφανώς δε από την κτίση του, αφού μάλιστα έφερε και το όνομα του καθεδρικού ναού της Κωνσταντινουπόλεως. Οι Εκκλησίες δεν μετέφεραν την καθέδρα τους από ναό σε ναό χωρίς εξωτερική βία.
Έτσι ο ναός της Αγίας Σοφίας παρέμεινε καθεδρικός και μετά την κατάλυση της Φραγκοκρατίας και έως την ημέρα κατά την οποία καταπατήθηκε από τους Τούρκους και μετατράπηκε σε τέμενος, το 1525.
Γι’ αυτό το έτος τούτο καθεδρικός ναός κατέστη ο των Ασωμάτων, η Ροτόντα.
Τούτο συνάγεται ακόμη και από τη μαρτυρία του Leake που αναφέραμε προηγουμένως. Γράφοντας στις αρχές του 19ου αιώνος, οπότε καθεδρικός ήταν ο προς την παραλία μικρός ναός του Αγίου Δημητρίου και Αγίου Γρηγορίου Παλαμά, ότι ο ναός των Ασωμάτων είναι η παλαιά μητρόπολις, εννοεί προφανώς την τελευταία πριν από τον εν λειτουργία καθεδρικό. Αυτός ο μικρός ναός της παραλίας έγινε προφανώς μητρόπολις το 1590 και, νεοοικοδομημένος πλέον, παραμένει μητρόπολις έως σήμερα.
Ο οίκος του μητροπολίτη, που όπως βεβαιώνει ο Ευστάθιος ήταν ο παλαιός οίκος του Αγίου Δημητρίου, όταν αυτός εζούσε, πρέπει να ευρισκόταν κάπου κοντά στον καθεδρικό ναό. Κατά την έκθεσή του ο Ευστάθιος οδηγήθηκε αμέσως μετά την σύλληψή του στον πολιτικό Ιππόδρομο, όπου παραδόθηκε από τους απαγωγείς του στον αρχιπειρατή Σίφαντο. Η μονάδα του Σιφάντου, στην οποία ανήκε και το τμήμα που τον συνέλαβε, δεν ήταν πολύ μεγάλη και προφανώς η ακτίνα δράσεώς της ήταν γύρω από τον Ιππόδρομο προς τα δυτικά. Είναι λοιπόν εύλογο ότι ο οίκος ήταν κάπου εκεί.
Ο Β. Δημητριάδης σε μια πρόσφατη εργασία του σημειώνει ότι στο χώρο της σημερινής πλατείας Ναυαρίνου μαρτυρείται η ύπαρξη ενός τουρκικού τεμένους κατά το έτος 1478, το οποίο ονομαζόταν από τους Τούρκους «τέμενος της Μητροπόλεως». Είναι λοιπόν πιθανότατο ότι σ’ αυτό το σημείο ευρισκόταν ο μητροπολιτικός οίκος της Θεσσαλονίκης, ο κοινώς λεγόμενος μητρόπολις, δίπλα στο Οκτάγωνο.
Ο Δημητριάδης νομίζει ότι αυτού ήταν και ο καθεδρικός ναός, στο Οκτάγωνο που είχε γίνει τέμενος ευθύς μετά την άλωση της πόλεως από τους Τούρκους. Το ρωμαϊκό Οκτάγωνο είχε μετατραπεί σε ναό, που πιθανολογείται ότι ήταν της Θεοτόκου Οδηγητρίας.
Αν αυτό ήταν σωστό, τότε η έδρα μεταφέρθηκε απ’ αυτόν τον ναό στην Αγία Σοφία μόλις το 1430· αλλ’ όπως εσημειώσαμε, ο ναός της Αγίας Σοφίας ήταν καθεδρικός προ της αλώσεως, μέχρι και του τελευταίου προ αυτής μητροπολίτου της πόλεως Συμεών. Ο ναός αυτός απέχει μόλις 200 μέτρα από τον χώρο του μητροπολιτικού οίκου.
Συνεχίζεται
Η μνήμη του Αγίου Ευσταθίου Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης τιμάται στις 20 Σεπτεμβρίου.
Από το βιβλίο της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης, «Άγιος Ευστάθιος, Πρακτικά Θεολογικού συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του εν Αγίοις Πατρός ημών Ευσταθίου Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης (7-9 Νοεμβρίου 1988)», Θεσσαλονίκη.