Νίκου Α. Ματσούκα
Η διδασκαλία του Νικολάου Καβάσιλα για τα μυστήρια της Εκκλησίας
Συνέχεια από εδώ:
Δ’
Η διδασκαλία του Νικολάου Καβάσιλα για τη χριστιανική ζωή, η οποία είναι η ίδια η ζωή των μυστηρίων του σώματος της Εκκλησίας, με τη ρωμαλέα διάκριση που κάνει μεταξύ φύσεως και βουλήσεως σπάζει πέρα για πέρα το μηχανικό και μαγικό χαρακτήρα των θρησκευτικών μυστηριακών τελετών.
Ακολουθώντας πιστά και συνάμα πρωτότυπα το πνεύμα της παραδόσεως εξαιρεί με έμφαση την παραπάνω διάκριση, έτσι ώστε καταρχήν να μην υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι τα μυστήρια δεν έχουν το μηχανικό και μαγικό χαρακτήρα θρησκευτικών τελετών της Αρχαίας Ελλάδας και της Ανατολής.
Από το άλλο μέρος μπροστά στο αναγεννητικό και ανθρωπιστικό ρεύμα της εποχής του δίνει την κατάλληλη απάντηση.
Η θεία χάρη λοιπόν των μυστηρίων επανορθώνει τη φύση ή το είναι των λογικών πλασμάτων μ’ ένα θεραπευτικό και φυσικά δημιουργικό τρόπο, δίχως τη συνεργία της βουλήσεως. Το ευ είναι αποτελεί καρπό της χάριτος, αλλά προωθείται μόνο με την ανθρώπινη συνεργία. Και στην προκειμένη περίπτωση συντελείται η θεραπεία της βουλήσεως και η χαρίτωσή της, αλλά η «σπουδήν της ανθρώπινης βουλητικής συνεργίας αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση.
Γι’ αυτό το Βάπτισμα, που είναι γέννηση, όπως και η ανάσταση, που είναι μια «αναπλαστική» νέα δημιουργία, με κανέναν τρόπο δεν μπορούν να εξαρτηθούν από το «εφ’ ημίν», την ανθρώπινη ελευθερία. Εδώ κατά τη «φυσιολογία» και τη «νομοτέλεια» των πραγμάτων η συνεργία δεν χρειάζεται ούτε βέβαια διαδραματίζει και κανένα ρόλο.
Αλλά αυτά που εξαρτώνται από την ανθρώπινη θέληση, η εκλογή με άλλα λόγια του ίδιου του αγαθού, η κάρπωσή του, η ανάπτυξή του σε τέλειες βαθμίδες, βρίσκονται όλα στην εξουσία του ανθρώπου. Αν δεν ενεργοποιήσει τη θέλησή του δεν μπορεί να πραγματωθεί κανένα από τα έργα της τελειώσεως.
Η ανάσταση είναι «επανόρθωση της φύσεως». Έτσι εξηγείται και το γεγονός ότι όλοι θα αναστηθούν.
Επανόρθωση της φύσεως είναι φυσικά και το Βάπτισμα. Η βούληση του ανθρώπου και στην προκειμένη περίπτωση δεν έχει κανένα λόγο. Και στις δύο παραπάνω περιπτώσεις, όπως ο Θεός «πλάττει» δίχως τη δική μας συγκατάθεση και συνεργία (πώς άλλωστε «φυσιολογικά» θα γινόταν κάτι τέτοιο;), με τον ίδιο τρόπο «αναπλάττει», δίχως καμιά δική μας προσφορά.
Πρόκειται για την προίκα που δίνει ο Θεός στα πλάσματά του. Ωστόσο η αξιοποίηση τούτης της προίκας ανήκει στην ανθρώπινη βούληση. Γι’ αυτό η βασιλεία του Θεού, ως μετοχή στη θεία ζωή, η θεωρία του Θεού και η «σύναψη» και συνύπαρξη με το Χριστό αποτελούν τρυφή της θελήσεως 16.
Στην προκειμένη περίπτωση ο Νικόλαος Καβάσιλας εξοβελίζει κάθε μαγικό χαρακτήρα από τις μυστηριακές τελετές, από την ίδια τη χριστιανική ζωή, και συνάμα ως πατερικός θεολόγος προσαρμόζεται ρωμαλέα προς την «περιρρέουσα ατμόσφαιρα» του πολυταραγμένου περιβάλλοντός του.
Είναι ο ζωντανός ορθόδοξος θεολόγος. Τούτο, όπως το τονίσαμε κιόλας με ιδιαίτερη έμφαση, θεμελιώνεται στη διάκριση φύσεως και βουλήσεως.
Ωστόσο στο σημείο τούτο χρειάζεται μεγάλη προσοχή μη τυχόν και νομίσει κανείς ότι πρόκειται για κάποια σχολαστική διάκριση. Φύση και βούληση δεν χωρίζονται βέβαια με διαπεραστική τομή στο είναι του ανθρώπου. Η βούληση είναι λειτουργία της λογικής και νοούσας ψυχής, η οποία με τη σειρά της είναι οργανικά συνυφασμένη με την όλη ανθρώπινη ύπαρξη.
Η ανάπτυξη όμως της υπάρξεως κατά τα στάδια της χριστιανικής τελειώσεως νοείται στην όλη φύση και γίνεται με την προωθητική δύναμη της βουλήσεως. Έτσι ο Νικόλαος Καβάσιλας με πολύ μεγάλη προσοχή περιγράφει ζωντανά και αναλυτικά την ανθρωπολογική τούτη πλευρά των μυστηρίων της Εκκλησίας.
Τελικά ως πατερικός θεολόγος, ανθρωπιστής και αντιμαγικός διανοούμενος, θα λέγαμε, παίρνει την πιο τιμητική και φωτεινή θέση στο χώρο των θεολόγων, των σοφών και των πατέρων του ταραγμένου 14ου αιώνα.
Συνεχίζεται
Απόσπασμα από το βιβλίο της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης, «Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου, Εις τιμήν και μνήμην του σοφωτάτου και λογιωτάτου και τοις όλοις αγιωτάτου Οσίου πατρός ημών Νικολάου Καβάσιλα του Χαμαετού», Θεσσαλονίκη 1984.
Επιμέλεια: Στ.Κ.