Νίκου Α. Ματσούκα
Η διδασκαλία του Νικολάου Καβάσιλα για τα μυστήρια της Εκκλησίας
E’
Όπως ήδη τονίσαμε, η Εκκλησία και τα μυστήρια είναι το ίδιο το ζωντανό σώμα του Χριστού. Και τούτο νοείται όχι σε αφηρημένα σχήματα, αλλά στις ιστορικές και συγκεκριμένες διαστάσεις, όπου φανερώνεται το μυστήριο της ενώσεως κτιστού και ακτίστου. Ωστόσο στην προκειμένη περίπτωση πρέπει να προσεχτεί ο κίνδυνος μιας εύκολης παγιδεύσεως· να νομίσει κανείς ότι το σώμα τούτο του Χριστού, το κατά άλλα συγκεκριμένο, εξαντλείται σε μερικά ιστορικά περιγράμματα, τα οποία έχουν κάποια σχέση με τον αόρατο κόσμο. Κάτι τέτοιες απλουστεύσεις δεν μπορούν να εντοπιστούν με κανέναν τρόπο στο έργο του Νικολάου Καβάσιλα.
Το σώμα του Χριστού νοείται ενταγμένο στη συμπαντική πραγματικότητα αισθητού και νοητού κόσμου, κτιστής και άκτιστης πραγματικότητας, του ενός σύμπαντος κτίσεως και τριαδικής θεότητας. Έτσι τα μυστήρια αποτελούν τούτη τη συνύφανση κτιστού και ακτίστου κόσμου.
Γι’ αυτό ο χαρακτήρας τους είναι χριστοκεντρικός και συνάμα τριαδοκεντρικός. Εδώ λοιπόν έχουμε πρόσληψη του κτιστού κόσμου, σωτηρία και θέωσή του. Οι συγκεκριμένες μυστηριακές τελετές έχουν τις άπειρες προεκτάσεις. Και όλο τούτο το μυστήριο της συνυφάνσεως και της συνυπάρξεως κτιστού και ακτίστου κόσμου φανερώνεται στην κίνηση του παντός που είναι η ίδια η ζωή και συνάμα η ίδια η αγάπη. Την κάθε του κίνηση και ζωή, και την κάθε του αγαπητική-ερωτική φορά, ο κόσμος την παίρνει από το Θεό που είναι ο Ζων και η Αγάπη.
Αυτά άλλωστε είναι τα θεμελιώδη βιβλικά και πατερικά κατηγορήματα του Θεού. Έτσι λοιπόν κατά το Νικόλαο Καβάσιλα ούτε μόνο απομονωμένες και ανεξάρτητες τελετές, ως μυστήρια, έχουμε ούτε μόνο απομονωμένο σώμα Χριστού σε ορισμένα ιστορικά περιγράμματα μπορούμε να εντοπίσουμε, αλλά μια συμπαντική πραγματικότητα, τη συνύφανση και τη συνύπαρξη κτίσεως και τριαδικής θεότητας.
Γι’ αυτό τα μυστήρια προεκτείνονται στη θεία απειρότητα. Κοντά στα άλλα, μας λέγει ο Νικόλαος Καβάσιλας, τα μυστήρια μοιάζουν να ‘ναι «θυρίδες», απ’ όπου εισέρχεται σε τούτο το σκοτεινό κόσμο ο ήλιος της δικαιοσύνης. Το φως του ήλιου της δικαιοσύνης θανατώνει τη φθορά του κόσμου και χαρίζει τη λαμπρότητα της αναστάσεως και της τελειώσεως.
Γι’ αυτό θα μπορούσε κανείς να ονομάσει τα μυστήρια και «πύλες της δικαιοσύνης». Εδώ, όπως βλέπουμε, ο Νικόλαος Καβάσιλας δεν χρησιμοποιεί τις πρώτες εκείνες εικόνες για τα μυστήρια· τώρα τα αποκαλεί ουράνιες πόρτες και πόλεις δικαιοσύνης. Στην προκειμένη περίπτωση περιγράφει εξάπαντος τις προεκτάσεις των μυστηρίων στη θεία απειρότητα, μέσα στη μια συμπαντική πραγματικότητα.
Εδώ μπορούμε να θίξουμε με πολλή άνεση, όπως πιστεύουμε, το θέμα της σχέσεως του Νικολάου Καβάσιλα προς τους ησυχαστές· αν ήταν με το μέρος τους ή αν ήταν αντιησυχαστής. Το ζήτημα τούτο το έθιξαν δικοί μας και ξένοι. Κυρίως από τους δευτέρους υποστηρίχτηκε η άποψη ότι ο Νικόλαος Καβάσιλας ήταν αντίθετος προς τους ησυχαστές. Στο σημείο αυτό, δίχως να ασχοληθούμε με το πρόβλημα, αρκεί να τονίσουμε ορισμένες μόνο διευκρινίσεις.
Πρώτα πρώτα, όπως έχουμε την εντύπωση, δημιουργήθηκε ένα θέμα δίχως ουσιαστικό αντίκρισμα. Κατά τη δική μας άποψη, που την τονίσαμε στις αρχές, το πράγμα είναι απλό και δεν χρειάζεται καμιά σχολαστικότητα ή προκατάληψη, ώστε να συσκοτιστεί.
Ο Νικόλαος Καβάσιλας είναι θεολόγος ειρηνικός και έχει ένα ιδιαίτερο χάρισμα. Πρέπει να τον δούμε λοιπόν μέσα στο πλαίσιο της ποικιλίας των χαρισμάτων.
Έπειτα από όσα λίγο παραπάνω εκθέσαμε βγαίνει το συμπέρασμα ότι, από την άποψη των μυστηρίων, δεν πρέπει να περιορίζουμε το βλέμμα μας μόνο σε στενά ιστορικά περιγράμματα. Τα μυστήρια δεν είναι μόνο σαν τα μέλη της καρδιάς, σαν τα κλαδιά του δέντρου και σαν τα κλήματα της αμπέλου, αλλά και «θυρίδες» του ουρανού.
Έχουν επομένως συνάμα και τριαδοκεντρική βάση. Από τις ουράνιες αυτές πόρτες βγαίνει και μπαίνει μέσα στο φθαρτό κόσμο ο ήλιος της δικαιοσύνης. Τούτο και μόνο νομίζουμε αρκεί να δείξει μια συμφωνία του Νικολάου Καβάσιλα με τους ησυχαστές. Ωστόσο υπάρχει και η άποψη ότι ο Γρηγόριος Παλαμάς, λόγου χάρη, δεν είναι χριστοκεντρικός, όπως είναι ο Νικόλαος Καβάσιλας.
Προσεκτική όμως μελέτη των Παλαμικών έργων δείχνει ότι και οι ησυχαστές είναι χριστοκεντρικοί. Το λάθος διαπράττουν μερικοί ξένοι ερευνητές που διασπούν την ενότητα τριαδοκεντρικότητας και χριστοκεντρικότητας. Και μόνο αν αναλογιστεί κανείς, ότι το βασικό σημείο της έριδας Γρηγορίου Παλαμά και αντιησυχαστών ήταν τι ακριβώς είδαν οι μαθητές στο Θαβώρ, τούτο αρκεί ίσως για ν’ αποδειχτεί η χριστοκεντρικότητα του Γρηγορίου Παλαμά.
Παναγιώτατε,
Κλείνοντας την παρούσα εισήγησή μας θέλουμε απλώς να εξάρουμε και πάλι το ορθόδοξο μεγαλείο και την πλούσια σοφία του Νικολάου Καβάσιλα. Νομίζουμε πως τούτο κατορθώσαμε να το παρουσιάσουμε με τα όσα επιχειρήσαμε ν’ αναπτύξουμε.
Ο Νικόλαος Καβάσιλας λοιπόν, με το ιδιαίτερο χάρισμα, είναι ένας λαμπρότατος θεολόγος και σοφός, παράλληλος προς την αγιωσύνη και λαμπρότητα του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά. Οι δυο αυτοί φωτοστέφανοι στολίζουν γιορταστικά τον πολυταραγμένο 14ο αιώνα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Απόσπασμα από το βιβλίο της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης, «Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου, Εις τιμήν και μνήμην του σοφωτάτου και λογιωτάτου και τοις όλοις αγιωτάτου Οσίου πατρός ημών Νικολάου Καβάσιλα του Χαμαετού», Θεσσαλονίκη 1984.
Επιμέλεια: Στ.Κ.