Ιωάννης Ταρνανίδης
Καθηγητής στο Τμήμα Θεολογίας Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Εικόνα και δυναμική της βυζαντινής Θεσσαλονίκης στο μεσαιωνικό σλαβικό γίγνεσθαι*
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/ioannis-tarnanidis-i-exidanikevmeni-eikona-tis-thessalonikis-gia-tous-slavous-kai-i-exartisi-tis-apo-ton-agio-dimitrio/
Είναι ακόμα ενδιαφέρον να σημειωθεί, ότι η φιλολογία αυτή εξακολουθεί να αναπαράγεται μέχρι τον 16ο και τον 18ο αιώνα. Τα κείμενα αυτά, είτε είναι απόκρυφα είτε λαϊκές αφηγήσεις, δεν παύουν να μεταφέρουν την εικόνα της Θεσσαλονίκης, που είναι πάντα θετική και πάντα εκ της παρουσίας του αγίου Δημητρίου ιερή σε ολόκληρο το σλαβικό κόσμο.
Σ’ αυτό συμβάλλει και το γεγονός, ότι η βασιλική του αγ. Δημητρίου από πολύ νωρίς, από τα μεσαιωνικά χρόνια, καθίσταται αντικείμενο και χώρος προσκυνηματικός, όπου μεταξύ των άλλων συρρέουν και πλήθη Σλάβων για να προσκυνήσουν και να παραλάβουν το ιαματικό μύρο που αναβλύζει από τον τάφο του αγίου 4 και στη συνέχεια μεταφέρουν στις χώρες τους τις εντυπώσεις και την εικόνα της πόλης.
Αυτή η εικόνα της Θεσσαλονίκης θα γίνει ακόμα πιο σαφής, πιο θαυμαστή, πιο ιερή και πιο ιδεώδης, όταν στη συνείδηση των Σλάβων θα καθιερωθεί και ως πατρίδα των δύο μεγαλύτερων αγίων τους, των ιεραποστόλων και φωτιστών τους Κυρίλλου και Μεθοδίου.
Οι δύο αδελφοί, όπως είναι γνωστό, έκαναν κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο πραγματικότητα τη διάθεση της βυζαντινής εξουσίας και του Οικουμενικού Πατριαρχείου, να μεταδοθεί η χριστιανική πίστη στους Σλάβους με όργανο λατρείας τη δική τους σλαβική γλώσσα.
Ο Κύριλλος, ύστερα από εντολή του αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ΄ και με τη θεία φώτιση, επινόησε ειδικό αλφάβητο και μαζί με τον αδελφό του Μεθόδιο και ομάδα σλάβων μαθητών μετέφρασαν τα ιερά κείμενα από τα ελληνικά στα σλαβικά 5. Το γεγονός αυτό ανέβασε τους δύο αδελφούς στη συνείδηση του σλαβικού ποιμνίου στην κορυφή της εκτίμησης, του σεβασμού και της αγάπης του και τους εξομοίωσε με τους μεγάλους Αποστόλους του Χριστιανισμού.
Η μορφή όμως των αγίων αυτών και η αναφορά στη μνήμη τους σταθερά πια, μετά το θάνατό τους, συνοδεύονταν και από την ανάμνηση της γενέτειρας πόλης τους, της Θεσσαλονίκης.
Στο σημείο αυτό αξίζει να θυμίσουμε, πως εκτός από τους Βίους των δύο αγίων, όπου γίνεται αναφορά στην πόλη προέλευσής τους Θεσσαλονίκη, υπάρχουν παρόμοιες αναφορές και στα άλλα λατρευτικά και εγκωμιαστικά κείμενα, που οι μαθητές τους, κυρίως Σλάβοι, έγραψαν γι’ αυτούς. Στην Ακολουθία π.χ. του Κυρίλλου, στο πρώτο τροπάριο της ζ΄ ωδής, διαβάζουμε: «επαίρου, ένδοξη πόλη της Θεσσαλονίκης» 6.
Πιστεύουμε, πως το νέο αυτό στοιχείο, το οποίο, ενόσω βρίσκονταν στη ζωή οι δύο αδελφοί, δεν μπορούσε παρά μόνο στη βάση της προσωπικής τους γνωριμίας και επικοινωνίας να γίνεται γνωστό, μετά το θάνατο και την καθιέρωσή τους ως αγίων, συνοδευομένης μάλιστα αυτής της καθιέρωσης και από σχετικούς Βίους, Εγκώμια και Ακολουθίες, όπου η αναφορά στην πόλη γενέτειρα Θεσσαλονίκη ήταν σταθερή και επαναλαμβανόμενη σε κάθε τόπο όπου τελούνταν η σλαβική τους τιμή και πανήγυρη, απετέλεσε ένα μόνιμο σημείο αναφοράς και ερέθισμα αναβίωσης της ιερής εικόνας της Θεσσαλονίκης στο σλαβικό κόσμο.
Μιας Θεσσαλονίκης, που γεννούσε και φιλοξενούσε μεγάλους αγίους, όπως τον άγιο Δημήτριο, τον άγιο Κύριλλο, τον άγιο Μεθόδιο. Ήταν φυσικό, κάθε αναφορά σ’ αυτούς να προβάλλει κατ’ αντανάκλαση και την πόλη προέλευσής τους.
Ότι όμως η παραπάνω επιχειρηματολογία, εν πολλοίς αυτονόητη, δεν αποτελεί μια θεωρητική μόνο αξιολόγηση κάποιων πηγών, προς δημιουργία εντυπώσεων, χωρίς πραγματικό αντίκρισμα, φαίνεται και από τα αποτελέσματα και την πρακτική συμπεριφορά των Σλάβων σε σχέση με τη Θεσσαλονίκη.
Οι Σλάβοι, επηρεασμένοι από αυτή την εικόνα και τη θέση της Θεσσαλονίκης στο βυζαντινό και χριστιανικό κόσμο, και σε συνδυασμό και με τη δική τους μεταστροφή στο Χριστιανισμό, από πολύ νωρίς θέλησαν να δημιουργήσουν και στις δικές τους χώρες ένα αντίγραφο, ή όπως πολύ χαρακτηριστικά σημειώνει ο Obolensky, ένα είδωλο (mirror-image) αυτής της Θεσσαλονίκης 7.
Παρόμοια κέντρα-πόλεις θα εμφανιστούν από τα πρώτα κιόλας χρόνια της εισόδου των Σλάβων στη χριστιανική οικογένεια, η Γκλαβηνίτσα και αργότερα το Τύρνοβο μεταξύ των Σλάβων της Βαλκανικής, και το Βλαδίμηρο στη μακρινή Ρωσία.
Η Θεσσαλονίκη, λοιπόν, με την ιδιαιτερότητά της, όπως την περιγράψαμε πιο πάνω και λόγω της συγκεκριμένης σχέσης της με τον σλαβικό κόσμο, έχει και οφείλει να διαδραματίσει το δικό της ρόλο στο σύγχρονο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι και για λογαριασμό των ομόδοξων σλαβικών λαών.
4 Βλ. σχετ. Χαρ. Μπακιρτζή, Η μυροβλησία του Αγίου Δημητρίου, Αγίου Δημητρίου Θαύματα. Οι συλλογές Αρχιεπισκόπου Ιωάννου και Ανωνύμου, Αθήνα 1998, σελ. 511-525.
5 Βλ. Α.-Ε. Ταχιάου, Κύριλλος και Μεθόδιος, Θεσσαλονίκη 1992, σελ. 89-113.
6 P. A. Lavrov, Materialy po istorii vozniknovenija drevnejšej slavjanskoj pismennosti, Hague-Paris 1966, σελ. 126.
7 The Cult of St. Demetrius of Thessaloniki in the History of Byzantine-Slav Relations, Balkan Studies 1, τεύχος 15 (Θεσσαλονίκη 1974), σελ. 16, 17.
Απόσπασμα από τα πρακτικά του διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου της Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης η «Θεσσαλονίκη ως κέντρο Ορθοδόξου Θεολογίας προοπτικές στη σημερινή Ευρώπη» που πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα του Οικουμενικού Πατριαρχείου στη Θεσσαλονίκη από 21-25 Μαΐου του 1997.