Ιωάννης Ταρνανίδης
Καθηγητής στο Τμήμα Θεολογίας Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Εικόνα και δυναμική της βυζαντινής Θεσσαλονίκης στο μεσαιωνικό σλαβικό γίγνεσθαι*
Μια έμμεση, αλλά σαφής νύξη περί τούτου γίνεται και στο Βίο του Μεθοδίου. Γράφει συγκεκριμένα ο βιογράφος του: «στα γρήγορα μεταφράζει (ο Μεθόδιος) όλα τα βιβλία (της Αγίας Γραφής), πλην των Μακκαβαίων, από την ελληνική γλώσσα στα σλαβικά…, τελειώνοντας δε, αποδίδει την πρέπουσαν ευχαριστίαν και δόξαν στο Θεό… τελώντας τη θεία λειτουργία με τον κλήρο του και τιμώντας τη μνήμη του Αγίου Δημητρίου» (BM, XV).
Βέβαια, για τη διάδοση της τιμής του αγ. Δημητρίου στον κόσμο των Σλάβων έχουν γραφτεί πολλά και ενδιαφέροντα. Δεν θα είχαμε, κατά συνέπεια, τίποτε νεότερο να προσθέσουμε επάνω στο συγκεκριμένο αυτό θέμα. Μας ενδιαφέρει όμως -και αυτό από όσα γνωρίζουμε δεν έχει γίνει σοβαρά μέχρι σήμερα- να δούμε την εικόνα που εμφανίζει η Θεσσαλονίκη μέσα από την προς τον άγιο Δημήτριο τιμή και από τα σχετικά σλαβικά κείμενα.
Τούτο δε, διότι η νέα αυτή εικόνα της πόλης, σε συνδυασμό και με τον συγκεκριμένο πολιούχο και προστάτη της, θα αποτελέσει ένα πρότυπο στο σλαβικό ιδεολογικό και πολιτικό γίγνεσθαι.
Ο διασωθείς παλαιοσλαβικός κανόνας προς τιμή του αγ. Δημητρίου αποδόθηκε από το μεγαλύτερο μέρος των ειδικών επιστημόνων στον άγιο Μεθόδιο. Αν τούτο είναι αληθές, τότε και η εξιδανικευμένη εικόνα με την οποία εμφανίζεται η Θεσσαλονίκη στο εν λόγω κείμενο θα πρέπει να δεχτούμε πως μεταφέρθηκε από πολύ νωρίς και με μεγάλη συχνότητα στο σλαβικό κόσμο 2.
Στον παραπάνω κανόνα ο άγιος Δημήτριος αναφέρεται σε 6 σημεία ως «φιλόπατρις» (otčstvoljubec) ή «φιλόπολις» (gradoljubec), σε 8 σημεία υπάρχει η έκφραση «η πόλη σου» σε αναφορά προς τη Θεσσαλονίκη, σε 3 σημεία η έκφραση «ο ναός σου» και σε ένα σημείο «η χώρα σου» 3.
Στο γ΄ τροπάριο των στιχηρών υπάρχει η φράση «αγάλλου εν Κυρίω πόλη της Θεσσαλονίκης», στο κοντάκιο που ακολουθεί η φράση «ο οποίος (Θεός) σου έδωσε το κράτος αήττητο και επιμελώς την πόλη σου αλώβητη, της οποίας (πόλης) είσαι η ασφάλεια», σε έτερο ιδιόμελο δοξαστικό η φράση «χαίρε πεφιλημένε φιλόπολη Δημήτριε» και πιο κάτω «χαίρε ισχύς και εγκώμιον Θεσσαλονίκης ενδόξου»· στο τρίτο τροπάριο της α’ ωδής η φράση «και έδωσε σε μας (ο Θεός) αληθινόν έντιμον βοηθόν Θεσσαλονίκης ενδόξου» και στο κοντάκιο της στ’ ωδής η φράση «και σου έδωκεν ο Χριστός το κράτος αήττητον και φυλάττει την πόλη σου ακλόνητη».
Ύστερα λοιπόν από δύο περίπου αιώνες, μετά την πρώτη και οδυνηρή γνωριμία τους με την αήττητη πόλη της Θεσσαλονίκης, πληροφορούνται μέσα από αυτά τα κείμενα, τα οποία δεν επιδέχονται καμιά αμφισβήτηση διότι είναι ιερά, για τη στενή σχέση της και την εξάρτησή της από τον άγιο Δημήτριο.
Η εικόνα της ένδοξης πόλης Θεσσαλονίκης μεταφέρεται πειστικά μέσα από τα λατρευτικά κείμενα και επαναλαμβανόμενη με αφορμή την πανήγυρη του αγίου Δημητρίου, δημιουργεί ασφαλώς μια ιδεώδη παράσταση της πόλης-πρότυπο του χριστιανικού βυζαντινού κόσμου, της πόλης που προστατεύεται από τον μεγάλο άγιο, ζει, δημιουργεί και δοξάζεται μαζί του.
Σίγουρα προς αυτή την κατεύθυνση, της προβολής της πόλης-πατρίδας Θεσσαλονίκης, με την υψηλή προστασία ενός μοναδικού αγίου, συνέβαλλαν και οι επαναλαμβανόμενες σε μεταγενέστερα στιχηρά επωδοί «Δημήτριε, φύλαττε τους ψάλτες, που κατάγονται από την πατρίδα σου».
Στο σημείο αυτό πρέπει να προσθέσουμε, ότι περί τον άγιο Δημήτριο είχε αναπτυχθεί μια αξιόλογη σλαβική φιλολογία, μεταφραστική από τα ελληνικά ή και ανεξάρτητη, από τα μεσαιωνικά κιόλας χρόνια. Είναι δε ενδιαφέροντα τα κείμενα αυτά, εκτός των άλλων, και διότι περιγράφοντας τα θαύματα του αγίου Δημητρίου απαρεγκλίτως αναφέρονται και στη θεόσωστο πόλη του, τη Θεσσαλονίκη.
Είναι επίσης σημαντικό για το θέμα μας και αξίζει να σημειωθεί, ότι στις περιπτώσεις που οι «βάρβαροι» ή οι Βούλγαροι βαδίζουν κατά της πόλης, στα σλαβικά κείμενα -έστω και όταν αυτά αποτελούν μετάφραση από καταγεγραμμένο στα ελληνικά επεισόδιο, όπως η περίπτωση του τσάρου Καλογιάννη- παρεμβάλλονται και άλλα στοιχεία και ερμηνείες, που προσπαθούν να εμφανίσουν την επίθεση ως θεία τιμωρία για τους Θεσσαλονικείς, εξαιτίας των αμαρτιών τους.
Συνεχίζεται
2 Ιω. Αναστασίου, ό.π., σελ. 159.
3 Η μελέτη που εδώ χρησιμοποιούμε: Β. St. Angelov, Kanon na Dimitar Solunski, Iz starata balgarska, ruska i srabska literatura, Sofija 1958.
Απόσπασμα από τα πρακτικά του διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου της Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης η «Θεσσαλονίκη ως κέντρο Ορθοδόξου Θεολογίας προοπτικές στη σημερινή Ευρώπη» που πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα του Οικουμενικού Πατριαρχείου στη Θεσσαλονίκη από 21-25 Μαΐου του 1997.