Ιωάννης Φουντούλης
Καθηγητής Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Το υμνογραφικό έργο του αγίου Ευσταθίου του Καταφλώρου αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/ioannis-fountoulis-gia-to-ymnografiko-ergo-tou-agiou-efstathiou-tou-kataflorou-archiepiskopou-thessalonikis/
Α’
1. Ύμνοι στον άγιο Δημήτριο
Ο αββάς J.-P. Migne στον 136ο τόμο της «Ελληνικής Πατρολογίας» («Patrologiae cursus completus. Series Graeca»), στ. 161-168, δημοσιεύει κανόνα «εις τον άγιον μεγαλομάρτυρα Δημήτριον» και ένα κάθισμα στο τέλος. Κατά τη συνήθεια του εκδότη το κείμενο, που είναι παρμένο από την έκδοση του Τ. Tafel⁴, συνεκδίδεται με λατινική μετάφραση σε παράλληλες στήλες.
Ο κανών είναι του πλ. δ΄ ήχου και ακολουθεί στις οκτώ ωδές του τους ειρμούς του κανόνος της Υψώσεως του τιμίου Σταυρού του αγίου Κοσμά του ποιητού επισκόπου Μαϊουμά («Σταυρόν χαράξας Μωσής…», «Ράβδος εις τύπον…» κ.λπ.).
Η θ΄ ωδή είναι προσόμοιος όχι του πρώτου ειρμού του κανόνος εκείνου («Μυστικός ει, Θεοτόκε, παράδεισος…»), αλλά του δευτέρου («Ο δια βρώσεως του ξύλου…»).
Έχει συνολικά 32 τροπάρια, που κατανέμονται ισομερώς, τέσσερα για κάθε ωδή, τρία δηλαδή μαρτυρικά, του αγίου Δημητρίου, και ένα θεοτοκίο. Η αρχή του είναι «Ο τω πελάγει των σων εγχειρών άθλων…».
Τα αρχικά γράμματα των τροπαρίων δεν απαρτίζουν ακροστιχίδα· ούτε τα αρχικά γράμματα των θεοτοκίων, κατά τη συνήθεια μερικών υμνογράφων, δίνουν το όνομα του ποιητού.
Το όνομα του Ευσταθίου δηλούται μόνο στην επιγραφή («του αυτού»), δεν υπάρχει όμως καμιά αμφιβολία ότι είναι έργο του. Η γλώσσα και το ύφος το προδίδουν. Τα τροπάρια του κανόνος αριθμούνται σε συνεχή αρίθμηση από το α΄ μέχρι το λβ΄, χωρίς να προτάσσεται στο τελευταίο τροπάριο κάθε ωδής, όπως γίνεται συνήθως, η ένδειξη «θεοτοκίον».
Η έκδοση στηρίζεται σε Παρισινό χειρόγραφο, που φαίνεται πως είχε φθορές και ήταν σε ορισμένα σημεία δυσανάγνωστο. Έτσι λείπουν λέξεις ή συλλαβές από το α΄, ιε΄ και ις΄ τροπάριο. Έχει δε και μερικές κακές αναγνώσεις ή τυπογραφικά σφάλματα.
Η στίξη δεν είναι μετρική, αλλά γραμματική. Δεν επισημαίνονται οι αγιογραφικές παραπομπές και δεν συμπληρώνεται το τέλος του δευτέρου και του τρίτου τροπαρίου της ζ΄ ωδής, που θα έλειπε προφανώς από το χειρόγραφο: «Ο υπερύμνητος (των πατέρων και ημών Θεός ευλογητός ει)». Έχει προφανώς ανάγκη επανεκδόσεως επί τη βάσει όλων των σωζομένων χειρογράφων ή έστω και μόνου του γνωστού, αν δεν υπάρχει άλλο.
Στο τέλος του κανόνος συνάπτεται στην έκδοση του Migne κάθισμα⁵ του πλ. δ΄ και αυτό ήχου, προσόμοιο του αυτομέλου «Την σοφίαν του Λόγου» (ή «την Σοφίαν και Λόγον» κατά τα νεώτερα χειρόγραφα), του οποίου η αρχή είναι «Των αιμάτων σου, μάρτυς, αι προχοαί». Αυτό επανεκδόθηκε προσφάτως, εντεταγμένο στη νέα μορφή των προεορτίνων ακολουθιών της μνήμης του αγίου Δημητρίου, στον όρθρο της προεορτίου Κυριακής («Κυριακής των Βαΐων») της «Μεγάλης Εβδομάδος» του μεγαλομάρτυρος⁶.
Από τον Σπυρίδωνα Λαυριώτη δημοσιεύθηκε το 1922 στο περιοδικό της Ι. Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης «Γρηγόριος ο Παλαμάς», από τον κώδικα Μ. Λαύρας Γ86 του ΙΒ΄ αιώνος, ιδιόμελο του πλ. α΄ ήχου «Συνδράμωμεν εν πίστει τε και πόθω…»⁷. Επιγράφεται «Ιδιόμελον του Αγίου Δημητρίου υπό Ευσταθίου του Θεσσαλονικέως».
Εκδίδεται κατά λογάδην, με στίξη μάλλον κατά το μέτρο, χωρίς αγιογραφικές παραπομπές και με μερικά τυπογραφικά σφάλματα ή κακές αναγνώσεις. Το ίδιο επανεκδίδεται από τον Σωφρόνιο Ευστρατιάδη ως ανέκδοτο το 1935 στην «Επετηρίδα της Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών»⁸ από τρεις κώδικες (Καυσοκαλυβίων, Λαύρας 186 και Βατοπεδίου 1130), διαιρημένο σε μετρικούς στίχους και χωρίς σφάλματα.
Επιγράφεται «Ποίημα Ευσταθίου Θεσσαλονίκης» (όχι «Θεσσαλονικέως», όπως στην έκδοση του Σπυρίδωνος Λαυριώτου). Και αυτό περιελήφθη στη νέα ακολουθία των προεορτίων του αγίου Δημητρίου ως δοξαστικό των αίνων της 26ης Οκτωβρίου (του «Πάσχα»)⁹.
Τέλος, ανέκδοτο τροπάριο, δοξαστικό, στον άγιο Δημήτριο του Ευσταθίου έχει επισημάνει ο Σωφρόνιος Ευστρατιάδης στο «Ταμείον Εκκλησιαστικής Ποιήσεως»¹⁰ από τον κώδικα Μ. Λαύρας Ε 48 (φ. 384-391) του Αγίου Όρους. Το τροπάριο είναι προσόμοιο του ιδιομέλου του πλ. β΄ ήχου του ιε΄ αντιφώνου του όρθρου της Μεγάλης Παρασκευής «Σήμερον κρεμάται επί ξύλου»: «Σήμερον καθείργνυται εν ζόφω ο εν μάρτυσι…».
Είναι από τους πρωϊμοτέρους ύμνους που παραλληλίζουν τον μαρτυρικό θάνατο του αγίου Δημητρίου προς το πάθος του Κυρίου. Ίσως είναι το σπέρμα, από το οποίο βλάστησε αργότερα η προεόρτιος «Μεγάλη Εβδομάδα» προς τιμήν του μεγαλομάρτυρος¹¹.
Οι ύμνοι του αγίου Ευσταθίου στον άγιο Δημήτριο έχουν γραφεί σε ταραχώδη εποχή. Ο κανών τουλάχιστον προσφέρει αρκετά στοιχεία και υπονοούμενα σε πολλά σημεία του. Σε δύο τροπάρια της θ΄ ωδής ομιλεί για εχθρούς, που προφανώς βρίσκονται κοντά στη Θεσσαλονίκη.
Έτσι στο πρώτο τροπάριο της ωδής αυτής ομιλεί για βαρβάρους «αυλής ουκ έσω της θεωνυμουμένης», δηλαδή μη χριστιανούς, που ο Δημήτριος τους αποκρούει θαυματουργικά, όπως και οι ίδιοι ομολογούν («την εν σοί κηρύττειν θαυματοποίησιν»).
Στο επόμενο δε τροπάριο, το δεύτερο της θ΄ ωδής, πάλι κάνει λόγο για τα βαρβαρικά δόρατα που θραύονται από τον Δημήτριο. Σ’ όλα εξάλλου τα θεοτοκία του κανόνος περιλαμβάνεται δέηση προς τη Θεοτόκο, σε συνδυασμό συνήθως με την επίκληση των πρεσβειών του μάρτυρος, να ενισχύει τον αυτοκράτορα στους πολέμους του κατά των βαρβάρων και να χορηγεί σ’ αυτόν λαμπρές νίκες («αιμάτων λιμνασμούς εκχέεσθαι ποιήσαις κράτιστα χερσί του βασιλέως» θεοτοκίο α΄ ωδής, «λαλούσα… υπέρ άνακτος, λόγχην αυτού καρδίαις εχθρών έμπηξον» γ΄, «άνακτα σκέπε» δ΄, «υπέρ κλάδου της πορφύρας ευθαλούς δεήθητι» ε΄, «υπέρ τρισάνακτος συμπρέσβευε βαρβαρολέτειραν κατ΄ εχθρών απευθύνειν αιχμήν την αυτού και ειρηναίας ημέρας ημίν εναυγάζεσθαι» ς΄, «πρέσβευε… σώσαι κρατούντα Ῥωμαίων άνακτα, σαλευόμενον ένεκα ημών και αιμοχύτοις βεβριθότα τραύμασι» ζ΄, «εξαιτεί τε νίκας του Θεού η Μήτηρ και σύ, Δημήτριε, τω της οικουμένης κρατούντι συχναί γάρ ούτω δοθήσονται αυτώ υψόθεν» η΄, και «Τω αυτοκράτορι, Παρθένε, βραβεύοις αριστεύματα πάντοτε, βαρβαρικάς εκτρέπουσα φάλαγγας» θ΄ ωδή).
Ο πολεμικός αυτός βασιλεύς των Ρωμαίων, ο «κλάδος πορφύρας της ευθαλούς» (πορφυρογέννητος), ο «σαλευόμενος» και γεμάτος τραύματα, που με τόσα εγκώμια μνημονεύεται, προφανώς πρέπει να είναι ο προσωπικός φίλος του Ευσταθίου Μανουήλ Α΄ο Κομνηνός (1143-1180), παιδί του Ιωάννου Β΄ του Κομνηνού (1118-1143).
Ο κανών μάλλον έχει γραφεί κατά την ταραγμένη εκείνη περίοδο και προφανώς προ της αλώσεως της Θεσσαλονίκης από τους Νορμανδούς (1185). Διαφορετικά δεν δικαιολογείται η έλλειψη υπαινιγμού σ’ αυτή και στη σωτηρία της πόλεως.
Σύμφωνα με τα ανωτέρω μπορούμε να εντοπίσουμε τη συγγραφή του κανόνος στα πρώτα έτη της αρχιερατείας του Ευσταθίου στη Θεσσαλονίκη, συγκεκριμένα μεταξύ του έτους της ανόδου του στο θρόνο (1175) και του έτους του θανάτου του Μανουήλ (1180). Έτσι εξηγούνται οι τόσο έντονες εκφράσεις του Ευσταθίου και το μένος του κατά των εχθρών της πίστεως και της πατρίδος. Βρισκόμαστε λίγα χρόνια μετά τη μάχη του Μυριοκεφάλου (1176), αγώνα «υπέρ βωμών και εστιών» κατά την αρχαία ρήση.
4. “Eustathii metropolitae Thessalonicensis opuscula”, Francofurti 1832.
5. PG 136, 168 D.
6. Ι. Φουντούλη, «Μεγάλη Εβδομάς» του αγίου Δημητρίου, «Κείμενα Λειτουργικής» 17, Θεσσαλονίκη 1979, σελ. 23.
7. Σπυρίδωνος Λαυριώτου, Αγιορειτικά. Ιδιόμελα του μακαρίτου Νικηφόρου Φωκά του βασιλέως, «Γρηγόριος ο Παλαμάς», τ. 6 (1922), σελ. 314.
8. Σωφρονίου Ευστρατιάδου, Αγιολογικά. Ο άγιος Δημήτριος εν τη υμνογραφία, «Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδῶν», τ. 11 (1935), σελ. 150. Βλ. και σελ. 127.
9. Ι. Φουντούλη, «Μεγάλη Εβδομάς»…, σελ. 127.
10. Στο περιοδικό «Εκκλησιαστικός Φάρος», Αλεξάνδρεια, τ. 37 (1938), σελ. 478.
11. Πρβλ. Ι. Φουντούλη, Το «Πάσχα» του αγίου Δημητρίου, «Λειτουργικά Θέματα» Ε΄, Θεσσαλονίκη 1986, σελ. 49-58 και του ιδίου, Ο άγιος Δημήτριος στην υμνογραφία, «Λειτουργικά Θέματα» Ζ΄, Θεσσαλονίκη 1986, σελ. 45-68.