Ιωάννης Φουντούλης
Καθηγητής Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Το υμνογραφικό έργο του αγίου Ευσταθίου του Καταφλώρου αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης
Το υμνογραφικό έργο του αγίου Ευσταθίου του Καταφλώρου αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης έχει περιορισμένη σχετικά έκταση. Αναφέρεται σε δύο μόνον αγίους ή, ακριβέστερα, σε έναν άγιο και σε μια ομάδα τεσσάρων αγίων.
Συγκεκριμένα στον άγιο Δημήτριο τον μυροβλύτη και στους λεγομένους αγίους Καλυτηνούς, δηλαδή στους μάρτυρες αδελφούς Αλφειό, Ζώσιμο και Αλέξανδρο και τον συμμάρτυρά τους ασκητή, ποιμένα Μάρκο.
Και στις δυο αυτές περιπτώσεις δεν πρόκειται για πλήρεις ακολουθίες, αλλά για ένα οκταώδιο κανόνα για τον καθένα και άνισο αριθμό τροπαρίων· για τον άγιο Δημήτριο ένα κάθισμα και δύο ιδιόμελα και για τους αγίους Καλυτηνούς ένα κάθισμα, ένα κοντάκιο (προοίμιο) χωρίς οίκους και δυο ομάδες στιχηρών προσομοίων, από τις οποίες η μία έχει τρία και η άλλη τέσσερα τροπάρια.
Συνολικά ο αριθμός των τροπαρίων και των δύο ακολουθιών, συναριθμουμένων και των τροπαρίων των ωδών των κανόνων, ανέρχεται σε εβδομήντα έξι, από τα οποία εξήντα είναι μαρτυρικά και δεκαέξι θεοτοκία.
Από αυτά τα εβδομήντα πέντε είναι εκδεδομένα και το ένα ανέκδοτο. Είναι πολύ πιθανόν ότι ο άγιος Ευστάθιος έγραψε και άλλα τροπάρια, που δεν σώζονται ή που δεν έχουν επισημανθεί ακόμη. Τούτο δεν είναι εύκολο, απαιτεί χρόνο, υπομονή και καλή τύχη.
Για να διευκολύνουμε το ωραίο έργο της αναζητήσεώς τους συντάξαμε και δημοσιεύσαμε πρόσφατα τις αρχές των γνωστών ήδη ύμνων του Ευσταθίου¹. Χωρίς το απαραίτητο αυτό διευκολυντικό έργο είναι αδύνατος ο εντοπισμός των εκδεδομένων και ιδιαίτερα των ανεκδότων ύμνων ενός εκκλησιαστικού ποιητού.
Η περαιτέρω έρευνα θα εντοπίσει με τη βοήθεια του ευρετηρίου αυτού και άλλα χειρόγραφα, στα οποία βρίσκονται και οι γνωστοί μέχρι σήμερα εκδεδομένοι ύμνοι, αλλά και τυχόν ανέκδοτοι.
Για την ώρα, στηριζόμενοι στα λίγα μεν, αλλά χαρακτηριστικά προϊόντα του υμνογραφικού καλάμου του αγίου πατρός και μελετώντας τα, μπορούμε να σχηματίσουμε μια αρκετά καλή εικόνα της ποιότητας του έργου του, της αξίας του και της εν γένει παρουσίας του Ευσταθίου ως υμνογράφου στο χώρο της εκκλησιαστικής μας ποιήσεως. Επαληθεύεται και εδώ το προγονικό ρητό «εξ όνυχος τον λέοντα».
Το υμνογραφικό έργο του αγίου Ευσταθίου δεν είναι δυνατόν να εξετασθεί αυτοτελώς. Από άποψη περιεχομένου πρέπει να συσχετισθεί προς τη συναξαριστική και εγκωμιαστική παράδοση που αφορά στους εν λόγω αγίους, στον μυροβλύτη Δημήτριο και στους αγίους Καλυτηνούς.
Ο ίδιος μάλιστα ο Ευστάθιος έχει γράψει, πιθανόν και εκφωνήσει, δύο λόγους, που συνεκδίδονται με τα υμνογραφήματά του. Ο πρώτος επιγράφεται «Λόγος εγκωμιαστικός εις τον άγιον μεγαλομάρτυρα Δημήτριον»² (αρχή: «Ο δη πάσα ανάγκη, κατά τον πάλαι λόγον, πάσχειν όκνον άνδρα…»
[«Είναι πράγματι απολύτως αναγκαίο, σύμφωνα με το παλαιό ρητό, να διστάζει κανείς…»],
τέλος: «…οις υπέρ αυτού έπαθες επί πλέον δοξάζοιτο, πρέπων ων μόνος δοξάζεσθαι εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν» [«…με αυτά που έπαθες γι’ Αυτόν ας δοξάζεται ακόμη περισσότερο, καθώς Του πρέπει να δοξάζεται Ολομόναχος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν»]),
ο δε δεύτερος «Λόγος εκθετικός του μαρτυρίου των τριαθλοφόρων αδελφών Αλφειού, Ζωσίμου και Αλεξάνδρου των Καλυτηνών και του συμμάρτυρος αυτών Μάρκου»³ (αρχή: «Έθος έλλογον τοις οδοιπορούσι παρακολουθεί…» [«Εύλογη συνήθεια συνοδεύει όσους οδοιπορούν…»],
τέλος: «… και ούτω συνόντας και συγχαίροντας και υπέρ ημών εντυγχάνοντας τα εις σωτηρίαν· ης και τύχοιμεν, ελεηθέντες υπό του Θεού, ω δόξα εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν»
[«…και έτσι, με το να είναι μαζί μας και να συγχαίρουν και να μεσιτεύουν για εμάς για τα όσα οδηγούν στη σωτηρία· την οποία είθε να αξιωθούμε να λάβουμε, αφού ελεηθούμε από τον Θεό, στον Οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν»]).
Από τους λόγους αυτούς υπάρχει άμεση εξάρτηση των ύμνων και ως προς το περιεχόμενο και ως προς τις φραστικές διατυπώσεις. Από άποψη δε μορφής οι ύμνοι του Ευσταθίου πρέπει να ενταχθούν στην όλη υμνογραφική παραγωγή της εποχής του και της προγενεστέρας ποιητικής γραμματείας.
Μέσα στα πλαίσια που διαγράφονται από τη διπλή αυτή εξάρτηση θα ενταχθεί και θα κινηθεί η επιχειρουμένη κατωτέρω διαπραγμάτευση του θέματος.
Ακολουθούμε διμερή πορεία. Στο πρώτο μέρος θα ιδούμε περιγραφικά το υμνογραφικό έργο του Ευσταθίου, με ταυτόχρονη αναφορά στα χειρόγραφα και στις εκδόσεις του. Στο δεύτερο θα προσπαθήσουμε να το αξιολογήσουμε.
1. «Αρχαί (initia) των ύμνων του αγίου Ευσταθίου του Καταφλώρου, αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης», στο περιοδικό της Ι. Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης «Γρηγόριος ο Παλαμάς», τ. 71 (1988), σελ. 439-454.
2. Migne PG 136, 169-216.
3. Migne PG 136, 263-284.
Από το βιβλίο της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης, «Άγιος Ευστάθιος, Πρακτικά Θεολογικού συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του εν Αγίοις Πατρός ημών Ευσταθίου Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης (7-9 Νοεμβρίου 1988), Θεσσαλονίκη.
Επιμέλεια: Στ.Κ.