Ευάγγελος Δ. Θεοδώρου
Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών
Γενικός Διευθυντής της Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος
Οι άγιοι Ηλίας ο νέος και Ηλίας ο Σπηλαιώτης
Εξ αφορμής του Ιστορικού Διεκκλησιαστικού Συνεδρίου του Μπάρι
Υπό τινων εκ των ομιλησάντων εις το Ιστορικόν Διεκκλησιαστικόν Συνέδριον του Μπάρι της Ιταλίας εμνημονεύθησαν, προς τοις άλλοις, οι δύο ελληνοϊταλοί άγιοι Ηλίας ο νέος και Ηλίας ο Σπηλαιώτης ως χαρακτηριστικοί εκπρόσωποι της περί τον θ΄ και ι΄ αιώνα ανθούσης εν κάτω Ιταλία Ορθοδόξου Ελληνικής Εκκλησίας.
Περί του βίου του Ηλία του νέου μαρτυρούν χειρόγραφα ευρισκόμενα εν ταις βιβλιοθήκαις της Μεσσίνης, της Νεαπόλεως, των Βρυξελλών και του Παλέρμου. Ο Ηλίας, ως μαρτυρεί ο Έλλην βιογράφος του, ζήσας κυρίως τον θ΄ αιώνα, «ην μεν τω γένει Σικελιώτης εκ πόλεως ορμώμενος λεγομένης Έννη, γονέων δε περιφανών και θεοφιλών».
Προς αποφυγήν των Καρχηδονίων Σαρακηνών κατέφυγεν εις Ελλάδα και διήλθεν εκ Σπάρτης, Ηπείρου και Κερκύρας. Από Κερκύρας ελθών εις Καλαβρίαν «εν τω τόπω τω επονομαζομένω Σαλίναις, την ασκητικήν παλαίστραν επήξατο». Μεταβάς εις Ρώμην, ήλθεν εις επαφήν με τον Πάπαν Ρώμης Στέφανον, δοθέντος ότι δεν είχεν ακόμη γίνει το σχίσμα μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας.
Βραδύτερον κληθείς υπό του αυτοκράτορος Λέοντος, μετέβαινεν εις Κωνσταντινούπολιν. Απέθανε καθ’ οδόν εν Θεσσαλονίκη το έτος 903.
Η βιογραφία του οσίου Ηλία του νέου είναι ενδιαφέρουσα και εξ επόψεως λειτουργικής, διότι παρέχει ημίν πληροφορίας περί της «ορθρινής ακολουθίας», περί των παννυχίδων, περί των εν Θεσσαλονίκη ναών των αγίων Αποστόλων και του αγίου Δημητρίου και περί της αποδόσεως τιμών εις το ιερόν κιβώριον του μάρτυρος.
Χαρακτηριστική ωσαύτως είναι και η πληροφορία, καθ’ ην μετά τον θάνατον του οσίου Ηλία «συνήχθη πολλά πλήθη μοναχών τε και λαϊκών, ως και αυτόν παρείναι τον στρατηγόν μετά παντός του στρατεύματος, και διά όλης της ημέρας εκείνης και της επιούσης νυκτός λαμπροφανίαις και υμνῳδίαις επιταφίοις και θυμιαμάτων ευωδίαις το σεβάσμιον και αοίδιμον του πνευματοφόρου πατρός τετιμηκέναι σκήνος. Και τη εξής κατέθεντο αυτό μετά πολλού του σεβάσματος εν τω σεβασμίω σηκώ του αγίου μάρτυρος Γεωργίου»
«Συγκεντρώθηκαν μεγάλα πλήθη μοναχών και λαϊκών, σε σημείο που ήταν παρών ακόμα και ο ίδιος ο στρατηγός με ολόκληρο το στράτευμά του· και καθ’ όλη τη διάρκεια εκείνης της ημέρας αλλά και της επόμενης νύχτας, τιμούσαν το σεβάσμιο και αοίδιμο λείψανο του πνευματοφόρου πατέρα με λαμπρές λαμπαδηφορίες, επιτάφιες υμνωδίες και ευωδιαστά θυμιάματα. Την επομένη δε ημέρα, το εναπέθεσαν με μεγάλο σεβασμό στον σεβάσμιο ναό του αγίου μάρτυρα Γεωργίου».
Το λείψανον του οσίου Ηλία βραδύτερον σώον μετεφέρθη εις Καλαβρίαν και εναπετέθη εν Σαλίναις.
Ο όσιος Ηλίας ο νέος είναι λίαν ενδιαφέρων και εξ επόψεως υμνογραφικής, δοθέντος ότι εποιήθησαν προς τιμήν του πολλοί ύμνοι. Ούτω λ.χ. ο υπ’ αριθμόν 2110 ελληνικός Κώδιξ του Βατικανού περιέχει δύο ακολουθίας του ι΄ ή ια΄ αιώνος εις τον όσιον Ηλίαν τον Σικελόν, περιλαμβανούσας στιχηρά, κανόνας, κάθισμα, κοντάκιον, εξαποστειλάρια και θεοτοκίον.
Ο εις των κανόνων τούτων φέρει ακροστιχίδα «Ύμνοις γεραίρω τον καλόν μου προστάτην», ο δε έτερος «Ηλία σῴζοις τον σον υμνῳδόν βλάβης».
Προς τον Ηλίαν τον νέον δεν πρέπει να συγχέηται ο όσιος μοναχός της Καλαβρίας Ηλίας ο Σπηλαιώτης (860/870-960).
Ωνομάσθη Σπηλαιώτης, διότι μέγα μέρος της ζωής του έζησεν εντός σπηλαίου. Και ο Ηλίας Σπηλαιώτης έδωκεν αφορμήν εις τον εμπλουτισμόν της ελληνικής υμνολογίας.
Ο υπ’ αριθμόν Δα I Κώδιξ της Κρυπτοφέρρης έχει κανόνα προς τιμήν του Ηλία του Σπηλαιώτου, τονίζοντα χαρακτηριστικώς εν τη α΄ ωδή, ότι ο Ηλίας «από δυσμών ολολαμπής ως ήλιος επανατέταλκε».
Ο κανών ούτος, όστις έχει ακροστιχίδα «Χαίροις μοναστών, Ηλίου, θείον κλέος», υπάρχει ωσαύτως εις τους υπ’ αριθμόν Δα XXXI και Δα XXXV κώδικας της Κρυπτοφέρρης (ιστ΄ αιών), ως και εις τον υπ’ αριθμόν 2069 ελληνικόν κώδικα του Βατικανού (ιζ΄ αιών).
Έτερος κανών εις τον Ηλίαν τον Σπηλαιώτην, ποιηθείς υπό του Κυριακού και φέρων ακροστιχίδα «Αίνον, Ηλιού, σου φοιτητού προσδέχου, Κυριακού», υπάρχει εν τω υπ’ αριθμόν Δα 1 κώδικι της Κρυπτοφέρρης (ια΄-ιβ΄ αιών) και εν τω υπ’ αριθμόν 2069 ελληνικώ κώδικι του Βατικανού.
Εκ των λεχθέντων συνάγεται, ότι περί τον θ΄ και ι΄ αιώνα η Ελληνορθόδοξος Εκκλησία της Ιταλίας συνετέλεσε σημαντικώς εις τον εμπλουτισμόν της λατρείας τόσον εξ επόψεως αγιολογικής και εορτολογικής, όσον και εξ επόψεως υμνολογικής.
Εάν επί πλέον ληφθή υπ’ όψιν, ότι η Ελληνορθόδοξος Εκκλησία της Ιταλίας κατά την αυτήν περίοδον ανέδειξε πολλούς υμνογράφους, ανακηρυχθέντας αγίους ή υμνήσαντας ετέρους ελληνοϊταλούς αγίους, ως και αγίους υμνηθέντας ου μόνον τοπικώς υπό ελληνοϊταλών υμνογράφων, αλλά υπό του καθολικού πληρώματος της Ελληνορθοδόξου συνειδήσεως και υπ’ αυτής της Ρωμαϊκής Εκκλησίας, εξάγεται αβιάστως το συμπέρασμα, ότι το ελληνορθόδοξον πνεύμα επί πολλούς αιώνας εφώτιζε τους πνευματικούς ορίζοντας της Ιταλίας.
Ο Άγιος Ηλίας ο νέος τιμάται στις 17 Αυγούστου και ο Άγιος Ηλίας ο Σπηλαιώτης στις 11 Σεπτεμβρίου.
Πηγή: Ο «Εφημέριος». Δεκαπενθήμερον περιοδικόν, παράρτημα του επισήμου δελτίου «Εκκλησία». Έτος ΙΗ΄. Αθήναι, Αγίας Φιλοθέης 19, 1 Ιουνίου 1969, Αριθ. 11.