Ιωάννης Φουντούλης
Καθηγητής Θεολογικής Σχολής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Νικόλαος Καβάσιλας ο Μυσταγωγός
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/ioannis-fountoulis-agios-nikolaos-kavasilas-peri-tis-en-christo-zois/
Για τους λόγους αυτούς, αφήνοντας την «εν Χριστώ ζωή» για περιφερειακές μόνο αναφορές, ερχόμαστε στην εξέταση των άλλων τριών κατ’ εξοχήν μυσταγωγικών έργων του.
Η πραγματεία «Εις την θείαν λειτουργίαν» ή «Ερμηνεία της θείας λειτουργίας»³⁵ είναι το σπουδαιότερο μυσταγωγικό έργο του Καβάσιλα. Σε έκταση είναι περίπου το μισό από την «εν Χριστώ ζωή», αρκετά όμως εκτενές σε σχέση με τα άλλα πατερικά υπομνήματα στη θεία λειτουργία. Είναι ίσως το εκτενέστερο.
Χωρίζεται, προφανώς από τον ίδιο, σε 54 παραγράφους ή κεφάλαια, με ιδιαίτερο για το καθένα τίτλο, που έχει τεθεί πιθανώς πάλι απ’ τον ίδιο.
Το πρώτο κεφάλαιο έχει βασική σπουδαιότητα, γιατί σ᾽ αυτό εκθέτει «ως εν κεφαλαίω» ποιος είναι «ο νους της όλης ιερουργίας»³⁶.
Στο τέλος του δίνει το διάγραμμα, που πιστά ακολουθεί κατά τη διαπραγμάτευση: «Εξής δε άνωθεν αυτήν θεωρητέον, ως οίον τε, κατά μέρος. Πρώτον μεν τας προτελείους ευχάς και ιερολογίας και ωδάς ιεράς και αναγνώσεις, έπειτα το έργον αυτό το ιερόν, αυτήν την θυσίαν. Μετά δε τούτο τον αγιασμόν, ον δι᾽ αυτής αγιάζονται χριστιανών ψυχαί και ζώντων και τεθνηκότων· έτι δε τας επί τούτοις του λαού και του ιερέως προς Θεόν ωδάς και ευχάς και ει τι τούτων επισκέψεως και θεωρίας δείταί τινος. Προ δε πάντων και εν πάσι την διά πάσης της τελετής φαινομένην του Σωτήρος οικονομίαν· τι των εκείνης διά τίνος των εν τη ιερουργία τελουμένων σημαίνεται»³⁷
«Στη συνέχεια πρέπει να εξετάσουμε αυτήν από την αρχή, όσο είναι δυνατόν, μέρος προς μέρος. Πρώτον, τις προπαρασκευαστικές ευχές, τις ιερολογίες, τους ιερούς ύμνους και τα αναγνώσματα· έπειτα το ίδιο το ιερό έργο, αυτήν την ίδια τη θυσία. Μετά από αυτό, τον αγιασμό, με τον οποίο αγιάζονται εξαιτίας αυτής οι ψυχές των Χριστιανών, και των ζώντων και των κεκοιμημένων· επιπλέον δε, τους ύμνους και τις ευχές προς τον Θεό που κάνουν ο λαός και ο ιερέας πάνω σε αυτά, καθώς και ό,τι άλλο από αυτά χρειάζεται κάποια εξέταση και θεωρία. Πριν από όλα όμως και σε όλα, τη φροντίδα του Σωτήρα που φαίνεται μέσα από ολόκληρη τη τελετή· ποιο δηλαδή σημείο εκείνης σημαίνεται με το κάθε τι από όσα τελούνται στη θεία ιερουργία».
Στις λίγες αυτές γραμμές φαίνεται η πρόθεσή του να γράψει μυσταγωγικό υπόμνημα στη θεία λειτουργία. Ο σκοπός αυτός είναι σαφώς διαφορετικός από εκείνον που έθεσε στην «εν Χριστώ ζωή». Εδώ υπομνηματίζει το λειτουργικό κείμενο, ακολουθώντας το πιστά και σχολιάζοντάς το και εμβαθύνοντας στα επί μέρους σημεία του, με ισοβαρή ανάλυση των τύπων και ανάπτυξη των νοημάτων, της παραδοσιακής δηλαδή «ιστορίας» και «θεωρίας».
Η καθαρά παραδοσιακή μυσταγωγική τοποθέτησή του φαίνεται και από την ανωτέρω διατυπουμένη κατευθυντήρια θεολογική του αρχή («προ δε πάντων και εν πάσι και διά πάσης της τελετής φαινομένην του Σωτήρος οικονομίαν»).
Η επανάληψη της λέξεως «πας» σε διαφόρους γραμματικούς τύπους δεν αποτελεί απλώς ένα λεκτικό παιχνίδι, αλλά μια πολύ τεχνικά διατυπωμένη εμφαντική έκφραση, που θυμίζει το «κατά πάντα και διά πάντα (και εν πάσι)» της ευχής της αγίας αναφοράς. «Προ πάντων και εν πάσι και διά πάσης» της θείας λειτουργίας δηλώνεται και εικονίζεται το μυστήριο του Χριστού.
Ευχές, ύμνοι, ψαλμοί, διακονικές παρακελεύσεις, λειτουργικές πράξεις και σύμβολα «εις την του Σωτήρος οικονομίαν αναφέρεται πάντα»³⁸. Την αρχή αυτή όχι μόνο συστηματικά εφαρμόζει κατά την ερμηνεία, αλλά και συχνά την υπενθυμίζει, ξαναδένοντας την πορεία της σκέψεώς του στο κεντρικό νήμα:
«Και έστιν η πάσα μυσταγωγία καθάπερ τις εικών μία ενός σώματος, της του Σωτήρος πολιτείας, πάντα αυτής τα μέρη απ᾽ αρχής άχρι τέλους κατά την προς άλληλα τάξιν και αρμονίαν υπ᾽ όψιν άγουσα»³⁹
«Και είναι ολόκληρη η μυσταγωγία σαν μία εικόνα ενός σώματος, της ζωής του Σωτήρα, φέρνοντας μπροστά στα μάτια μας όλα τα μέρη της από την αρχή ως το τέλος, σύμφωνα με την μεταξύ τους τάξη και αρμονία.
Έτσι ο λειτουργικός τύπος, περιβεβλημένος το χριστολογικό νόημα, αποβαίνει πραγματική εξεικόνιση του έργου της σωτηρίας. Στη λειτουργία ειδικά εικονίζεται «καθάπερ εν πίνακι» η οικονομία του Χριστού, όχι σαν «αναλογίας ομοιότης», αλλά «πράγματος ταυτότης»⁴⁰.
«Τούτου χάριν», παρατηρεί, «ο τοιούτος επενοήθη τύπος, τούτο μεν ου λόγοις μόνον σημαίνων, αλλά και επ᾽ όψιν άγων άπαντα, τούτο δέ διά πάσης της ιερουργίας φαινόμενος, ίν᾽ εκείνῳ μέν εις τάς ψυχάς ευκολώτερον δράση και ου θεωρία ψιλή μόνον, αλλά και πάθος ημίν εντεθή… έως επ᾽ αυτήν αγάγη την τράπεζαν… των ιερών μεταλάβωμεν μυστηρίων, αγιασμόν επεισάγοντες αγιασμώ, τω των θεωριών τον της τελετής, και “μεταμορφούμενοι από δόξης εις δόξαν” τήν απασών μεγίστην από της ελάττονος»⁴¹
«Γι’ αυτόν τον λόγο», παρατηρεί, «επινοήθηκε αυτός ο τύπος [της τελετής], ο οποίος από τη μια μεριά δεν σημαίνει αυτά μόνο με λόγια, αλλά και τα φέρνει όλα μπροστά στα μάτια μας, ενώ από την άλλη φαίνεται μέσα από ολόκληρη την ιερουργία, ώστε να ενεργήσει εκείνη πιο εύκολα στις ψυχές και να μη μας εμφυτευθεί μόνο μια ψιλή [απλή] θεωρία, αλλά και πάθος… μέχρι να μας οδηγήσει στην ίδια την Τράπεζα… και να μεταλάβουμε τα ιερά Μυστήρια, εισάγοντας αγιασμό πάνω σε αγιασμό, δηλαδή τον αγιασμό της τελετής πάνω σε αυτόν των θεωριών, και “μεταμορφούμενοι από δόξη σε δόξα”, τη μεγαλύτερη από όλες από τη μικρότερη».
Κατά τον τρόπο αυτό ανασυντίθεται πάλι ο προσφιλής στον Καβάσιλα άξονας, που είδαμε να διαπερνά το έργο του «Περί της εν Χριστώ ζωής»: Χριστός – λειτουργικός τύπος – άνθρωπος. Τρία σημεία, που στην ουσία αποβαίνουν ένα: Η εν Χριστώ διά των μυστηρίων σωτηρία του ανθρώπου.
³⁵ Φιλοκ.-Καβάσ., σελ. 32-261.
³⁶ Α΄ επιγραφή. Φιλοκ.-Καβάσ., σελ. 32.
³⁷ Α΄ 15. Φιλοκ.-Καβάσ., σελ. 44.
³⁸ Α΄ 11. Φιλοκ.-Καβάσ., σελ. 40.
³⁹ Α΄ 7. Φιλοκ.-Καβάσ., σελ. 36.
⁴⁰ ΛΗ΄ 2. Φιλοκ.-Καβάσ., σελ. 188. ΑΘ΄ 1. Φιλοκ.-Καβάσ., σελ. 190.
⁴¹ Α΄ 14. Φιλοκ.-Καβάσ., σελ. 44.
Ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας τιμάται στις 20 Ιουνίου.
Απόσπασμα από τα «Πρακτικά Θεολογικού συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του σοφωτάτου και λογιωτάτου και τοις όλοις αγιωτάτου Οσίου πατρός ημών Νικολάου Καβάσιλα του και Χαμαετού». Το συνέδριο πραγματοποιήθηκε προνοία του παναγιωτάτου μητροπολίτου Θεσσαλονίκης Παντελεήμονος β’, (17-20 Ιουνίου 1982). Έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης 1984.