Ιωάννης Φουντούλης
Καθηγητής Θεολογικής Σχολής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Νικόλαος Καβάσιλας ο Μυσταγωγός
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/ioannis-fountoulis-o-ag-nikolaos-kavasilas-anazymonei-ola-me-to-diko-tou-fyrama-kai-dinei-mia-stivari-kai-eniaia-theologiki-synthesi/
Η κλασσική παιδεία του συγγραφέως [του Αγίου Νικολάου Καβάσιλα] φαίνεται και στη συχνή αναφορά στην προχριστιανική ειδωλολατρική πράξη. Η προσφορά στους θεούς δώρων και αιματηρών θυσιών, η προσφορά απαρχών και αναθημάτων, η ανίδρυση αναθηματικών στηλών και αγαλμάτων και η σύσταση πανηγύρεων και αγώνων, οι λιτανευτικές πομπές βρίσκουν τη σωστή τοποθέτησή τους στην προϊστορία της χριστιανικής λατρείας⁵⁴.
Ο Καβάσιλας γράφει σαν να ήταν σύγχρονος λειτουργιολόγος.
Παρά ταύτα ο τίτλος αυτός δεν του ταιριάζει. Ο Νικόλαος μένει ο λαμπρός πνευματικός συγγραφέας, ο βαθυνούστατος θεολόγος, ο άριστος μυσταγωγός. Οι μεγάλες αρετές του μυσταγωγικού του έργου οφείλονται στη σοφία και στην πνευματικότητά του. Η δύναμη και η συνέπεια της ερμηνείας του στο κριτικό και καθαρό μυαλό του.
Η αναζήτηση της «χρείας» και των εξωχριστιανικών παραλλήλων στη διαύγεια της σκέψεώς του και στην κλασσική του παιδεία. Το πλούσιο αγιογραφικό και πατερικό υλικό του στη λιπαρή θεολογική του μελέτη. Η λειτουργική του όμως υποδομή περιορίζεται στην αναφορά στη σύγχρονή του λειτουργική πράξη.
Εξαντλείται στη λειτουργία του ιερού Χρυσοστόμου με λίγες αναφορές στο κείμενο της λειτουργίας του Μεγάλου Βασιλείου⁵⁵.
Το ίδιο γίνεται στο «Περί της εν Χριστώ ζωής» για το βάπτισμα, το χρίσμα και τα εγκαίνια του ναού⁵⁶. Η αναφορά στους άλλους λειτουργικούς τύπους και στα παράλληλα δεν προχωρεί πέρα από μερικές φράσεις της ρωμαϊκής λειτουργίας⁵⁷. Δεν θα μπορούσε να συγκριθεί με τον πλούτο των λειτουργικών γνώσεων του αγίου Συμεών Θεσσαλονίκης, τις αναδιφήσεις του στη λειτουργική παράδοση, την έρευνά του στην ιστορία και στα αρχαία Τυπικά, Ευχολόγια και λοιπά λειτουργικά χειρόγραφα.
Το έργο του δεν έχει ούτε την πληρότητα ούτε την έκταση του παραλλήλου έργου του Συμεών. Καθένας με το χάρισμά του. Ο Συμεών είναι ο ανυπέρβλητος λειτουργικός συγγραφέας, ο – με τα μέτρα της εποχής – πρώτος και μόνος «λειτουργιολόγος» του Βυζαντίου.
Ο Καβάσιλας είναι ο αξεπέραστος μυσταγωγός· ο βαθυνούστερος λειτουργικός θεολόγος.
Γνωρίζοντας ότι η ομιλία αυτή πήγε σε μάκρος, αλλά και μη μπορώντας να ξεφύγουμε από την ανάγκη σχετικής ολοκληρώσεώς της, επικαλούμαστε οικονομία της ύλης και την προσοχή σας σε δυο ακόμα τελευταία σημεία. Το πρώτο αφορά στο περιεχόμενο της «Ερμηνείας της θείας λειτουργίας» και το δεύτερο στο πρόσωπο του Καβάσιλα.
Είπαμε ήδη ότι η «Ερμηνεία της θείας λειτουργίας» αποτελείται από 54 κεφάλαια ή παραγράφους. Η πρώτη παράγραφος έχει εισαγωγικό χαρακτήρα. Από τη δευτέρα αρχίζει το συστηματικό του υπόμνημα, αφιερώνοντας δέκα κεφάλαια για την προσκομιδή (Β΄-ΙΑ΄) και τα υπόλοιπα στη θεία λειτουργία από το «Ευλογημένη η βασιλεία…» μέχρι την απόλυση.
Η ομαλή ροή της ερμηνείας κατά τη σειρά της τελέσεώς της διακόπτεται από καιρού σε καιρό με ανίσου μήκους παρεμβολές θεολογικών θεμάτων, αναφερομένων συνήθως στο σημείο εκείνο της λειτουργίας που υπομνηματίζει. Ανάλογα με τη σημασία που αποδίδει σ᾽ αυτές, αφιερώνει από μια μέχρι πέντε παραγράφους.
Τα «παρέμβλητα», ας τα χαρακτηρίσουμε έτσι, τμήματα αυτά, που κατορθώνει να τα εντάξει στο κείμενο χωρίς να χαλαρώνουν τη συνοχή του ή ν’ αποπροσανατολίζουν την πορεία της σκέψεώς του, έχουν μια εντελώς ξεχωριστή σπουδαιότητα.
Μερικά από αυτά μπορούν να σταθούν σαν ημιαυτοτελείς μικρές θεολογικές πραγματείες υψηλής θεολογικής στάθμης. Αν βασανιστούν επισταμένως, νομίζω πως προδίδουν τάσεις, αναζητήσεις, δογματικές αντιδικίες, μ’ ένα λόγο ενδιαφέροντα θέματα και συζητήσεις της εποχής εκείνης. Είναι δηλαδή σημεία εκσυγχρονισμού της παραδοσιακής λειτουργικής θεολογίας. Έχουν μέσα τους διαλεκτικό παλμό και φρεσκάδα προφορικού λόγου και συζητήσεως. Θυμίζουν λύσεις απορουμένων, απαντήσεις, ανασκευές.
Ο Καβάσιλας ζει και κινείται σε μια ατμόσφαιρα αφάνταστα ειρηνική, μέσα στην «άνωθεν ειρήνην» της θείας λειτουργίας, όπως αριστουργηματικά την περιγράφει στις πρώτες σελίδες του υπομνήματός του, σχολιάζοντας τις σχετικές διακονικές προτροπές⁵⁸. Εκτός από μια-δυο, ευπρεπέστατες κατά τα άλλα, αιχμές, δεν αντιδικεί με κανέναν, δεν πολεμά κανέναν. Δεν αντιμάχεται με ιδέες, πολύ περισσότερο με πρόσωπα.
Ούτε του παρόντος είναι ούτε πρόχειρα μπορεί να γίνει από τον ομιλητή μια τέτοιων διαστάσεων προσπάθεια εντοπισμού των θεολογικών τάσεων και θέσεων, που προϋποθέτει βαθειά γνώση και της θεολογίας του Καβάσιλα και των συγχρόνων του θεολογικών ρευμάτων. Μερικά μόνο στοιχεία θα θίξουμε, προβάλλοντας περισσότερο ορισμένα ερωτηματικά.
Στην εκτενέστερη παρεμβολή (κεφ. ΚΘ΄-ΛΓ΄) με πολλή ευπρέπεια ανασκευάζει τις θεολογικές θεωρίες των «Λατίνων» περί καθαγιασμού των τιμίων δώρων με τους λόγους της συστάσεως του μυστηρίου. Εκθέτει με σαφήνεια τα περί της επικλήσεως, τη θέση των ιδρυτικών λόγων του Κυρίου, την καθαγιαστική ενέργεια του αγίου Πνεύματος.
Επιστρατεύει πλούσιο αγιογραφικό, πατερικό και λειτουργικό υλικό, επικαλούμενος δε και το κείμενο της ρωμαϊκής λειτουργίας καταλήγει στη συμφωνία των δύο Εκκλησιών στο επίμαχο θέμα. Η αντίθετη διδασκαλία «ουδέ της Εκκλησίας των Λατίνων εστίν απλώς, αλλ᾽ ενίων ολίγων και νεωτέρων, οίοι και τ’ άλλα αυτήν ελυμήναντο, εις ουδέν έτερον ευκαιρούντες ή λέγειν τι και ακούειν καινότερον’»⁵⁹.
Πρόκειται περί «καινοτομίας» που εγκρύπτει μεγάλο κίνδυνο («πολύν έχει το πράγμα κίνδυνον»), αφού μπορεί «πάντα τον Χριστιανισμόν εκ μέσου ποιήσαι⁶⁰. Η θέση του είναι σαφής και σταθερή, ο τρόπος και η διάθεσή του ειρηνιστική.
Τα δύο επόμενα κεφάλαια (ΛΒ΄-ΛΓ΄) αναφέρονται στην έννοια της θυσίας της θείας ευχαριστίας, στη σχέση της με το σταυρικό θάνατο του Χριστού και στην αποδοχή της από το Θεό Πατέρα. Οπωσδήποτε ανακαλούν στη μνήμη τις θεολογικές συζητήσεις των αρχών του ΙΒ΄ αιώνα περί του «ο προσφέρων και προσφερόμενος και προσδεχόμενος» ή και τις έριδες εξ αφορμής της εσφαλμένης διδασκαλίας του μοναχού Σικιδίτου περί της σταυρικής θυσίας του Χριστού κατά το δεύτερο μισό του ίδιου αιώνα, καθώς και των απόψεων του Μιχαήλ Γλυκά.
Στο ΛΗ΄ κεφάλαιο γίνεται λόγος εκτενώς για το ζέον. Στο ίδιο θέμα με περισσότερη έμφαση και αναλυτικότερα αναφέρεται στο δεύτερο μικρό μυσταγωγικό έργο του, που επιγράφεται «Περί των εν τη θεία λειτουργία τελουμένων». Πρόκειται για μια περίληψη της «Ερμηνείας της θείας λειτουργίας», που καταλαμβάνει επτά μόλις μικρές σελίδες στην πρόσφατη πρώτη έκδοσή της που έγινε από τον π. Bornert⁶².
Τρεις σελίδες απ’ αυτές αφιερώνονται στο ζέον, τέσσερις σ’ όλη τη λειτουργία. Ο Καβάσιλας ερμηνεύει το ζέον ως «σημαίνον την εις την Εκκλησίαν κάθοδον του αγίου Πνεύματος»⁶³. Η τόση έμφαση που δίνεται στο θέμα αυτό δε μπορεί να είναι χωρίς σημασία.
Ή πρόκειται για μια προσωπική θεωρία του συγγραφέως, που αισθάνεται την ανάγκη να τη στηρίξει (οι παλαιότεροι ερμηνευτές δίνουν στο ζέον χριστολογική έννοια: η ζώσα πλευρά και το ζων αίμα του Χριστού⁶⁴ ή έμμεση απάντηση στις αιτιάσεις των Αρμενίων και των Λατίνων ή τέλος αντίκρουση αφθαρτοδοκητικών παρερμηνειών, που είχαν παρουσιαστεί την εποχή εκείνης⁶⁵).
Ανάλογα σύγχρονά του θεολογικά προβλήματα υποβόσκουν και στα κεφ. ΜΓ΄-ΜΣΤ΄ «περί των κεκοιμημένων, ει αγιάζονται από της τραπέζης των δώρων ομοίως τοις ζώσι» και «ότι τελειώτερος τοις κεκοιμημένοις ο αγιασμός γίνεται» (ίσως τα περί μέσης καταστάσεως των ψυχών και του καθαρτηρίου), στα κεφ. ΜΖ΄-ΜΗ΄ «πως αεί τα δώρα ταύτα δεκτά εισι τω Θεώ» και «όσον δεκτά εισι», πως δηλαδή συμβιβάζεται η προσδοχή των δώρων με την τυχόν αναξιότητα του προσφέροντος ιερέως και των πιστών, και στα κεφ. ΜΘ΄-ΝΑ΄, που σαφώς αναιρούν τις απόψεις εκείνων που λέγουν ότι και υπέρ των αγίων προσφέρεται η θυσία.
⁵⁴ Β΄ 2. Γ΄ 1. 2. Ε΄ 2. Θ΄ 1. 2. ΚΕ΄ 2. Φιλοκ.-Καβάσ., σελ. 46, 48, 52, 64, 130.
⁵⁵ ΑΔ΄ 8. ΛΕ΄ 3(;). Φιλοκ.-Καβάσ., σελ. 174, 176.
⁵⁶ Β΄ 12-13, 15-18. Γ΄ 2. Ε΄ 2-17. Φιλοκ.-Καβάσ., σελ. 320-326, 390-392, 490-506.
⁵⁷ ΛΑ΄ 2. Φιλοκ.-Καβάσ., σελ. 156.
58. ΙΓ΄ 1-8. Φιλοκ.-Καβάσ., σελ. 78-84.
59. ΛΑ΄ 12. Φιλοκ.-Καβάσ., σελ. 162.
60. Λ΄ 12. Φιλοκ.-Καβάσ., σελ. 154.
61. R. Bornert, Les commentaires…. σελ. 233. Β. Στεφανίδου, Εκκλησιαστική Ιστορία, β΄ έκδ., Αθήναι 1959, σελ. 425-427.
62. Εις «Sources Chrétiennes 4 bis, σελ. 368-381.
63. § 11, σελ. 376.
64. Γερμανού Κωνσταντινουπόλεως. Ιστορία εκκλησιαστική…. PG 98, 4498. Θεοδώρου Ανδίδων, Προθεωρία κεφαλαιώδης… λς΄, PG 140, 4648.
65. Βλ. L. H. Grondijs, L’iconographie byzantine du crucifié mort sur la Croix 2e éd Bruxelles 1947.
Ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας τιμάται στις 20 Ιουνίου.
Απόσπασμα από τα «Πρακτικά Θεολογικού συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του σοφωτάτου και λογιωτάτου και τοις όλοις αγιωτάτου Οσίου πατρός ημών Νικολάου Καβάσιλα του και Χαμαετού». Το συνέδριο πραγματοποιήθηκε προνοία του παναγιωτάτου μητροπολίτου Θεσσαλονίκης Παντελεήμονος β’, (17-20 Ιουνίου 1982). Έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης 1984.