Απόσπασμα από το βιβλίο που έγραψε ο ομότιμος καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Αντώνιος Μ. Παπαδόπουλος, «Απεικονίσεις του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά», κεφάλαιο ο «Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς απεικονίζεται με Θεσσαλονικείς Αγίους Δημήτριο και Ευθύμιο τον Νέο». Έκδοση Ιερά Μονής Αγίας Θεοδώρας Θεσσαλονίκης.
Ο Ευθύμιος Τσιγαρίδας, αγαπητός συνάδελφος, παρατηρεί τα εξής «Θα ήθελα να επισημάνω ότι ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς απεικονίζεται σε ορισμένες περιπτώσεις μαζί με Θεσσαλονικείς Αγίους. Έτσι στην εικόνα της Ι. Μονής Βλατάδων, εικονίζεται δίπλα στον Άγιο Δημήτριο, ενώ στο Ψαλτήρι 761 της Ι. Μονής Βατοπεδίου (14ος-15ος αι.), ο Άγιος Γρηγόριος πλαισιώνει μαζί με τον Άγιο Ευθύμιο τον Άγιο Δημήτριο.
Ο καθηγητής Ευ. Τσιγαρίδας, φρονούμε, ότι ορθώς μιλάει για απεικονίσεις του Αγίου Γρηγορίου με Θεσσαλονικείς Αγίους, διότι και ο Άγιος Ευθύμιος ο Νέος, ανήκε ως ηγούμενος Περιστεράς, στην Θεσσαλονίκη πνευματικώς και στα ελληνικά ο όσιος αναγράφεται «Βίος του οσίου Ευθυμίου του Νέου. Βίος του οσίου Πατρός ημών Ευθυμίου του εν Θεσσαλονίκη».
Ο Άγιος Δημήτριος είναι ο πολιούχος της Θεσσαλονίκης, συμπολιούχος ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς.
[…]
Ο εικονισμός του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά με τον Άγιο Δημήτριο έχει όλως ιδιαίτερη σημασία, αφού ο Γρηγόριος αποκαλείται συμπολιούχος της Θεσσαλονίκης.
Στην Ι. Μονή Βλατάδων εικονίζεται ο Άγιος Δημήτριος με τον Άγιο Γρηγόριο. Η χρονολόγηση της τοιχογραφίας αυτής στο τέλος του 14ου αι. ή του 15, είναι θέμα που χρήζει έρευνα περισσότερη κατά την Χρυσάνθη Τσιούμη. Στον Ι. Ναό του Αγίου Δημητρίου υπάρχει απεικόνιση που ερμηνεύεται ως Άγιος Ιωάσαφ και ο Γρηγόριος Παλαμάς.
Η Χρυσάνθη Τσιούμη παρατηρεί τα εξής. Η παράσταση είναι αλληγορική και ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Στο πρόσωπο του αγίου Ιωάσαφ ο Παλαμάς τιμά τον αυτοκράτορα Ιωάννη Καντακουζηνό, φίλο και υπερασπιστή της διδασκαλίας του. Ο Ιωάννης Καντακουζηνός έγινε μοναχός με το όνομα Ιωάσαφ. Έτσι τιμάται η συμβολή των ησυχαστών.
Έχουμε, λοιπόν, δύο απεικονίσεις, μία στην Ι. Μονή Βλατάδων και η άλλη στον Ι. Ναό του Αγίου Δημητρίου. Είναι γνωστόν από το Εγκώμιο του Αγίου Φιλοθέου, Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως, ότι ο Άγιος Γρηγόριος έλαβε από τον Άγιο Δημήτριο μήνυμα να μείνει στη Θεσσαλονίκη.
Ο Παλαμάς ελθών πολύ πριν από τη δημιουργία της έριδας στη Θεσσαλονίκη από το Άγιο Όρος, ονειρεύτηκε ότι βρισκόταν σε βασιλική αυλή. Ο βασιλιάς καθόταν επί θρόνου δορυφορούμενος από τη σύγκλητο και τίς τάξεις, όπως ήταν έθιμο. Ένας εξ αυτών, φέροντας στολή δουκός προσκάλεσε τον Παλαμά προς εαυτόν, με σκοπό να μείνει μαζί του.
Το όνειρο αυτό ερμηνεύτηκε από τον Άγιό μας ως πρόσκληση του Αγίου Δημητρίου, να παραμείνει με τους φίλους του στη Θεσσαλονίκη. Ο Άγιος Δημήτριος ερμηνεύτηκε ως ο προσκαλών τον Παλαμά στη Θεσσαλονίκη ως αρχιερέα.
Η εικόνα του Αγίου Δημητρίου με τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά στην Ι. Μονή Βλατάδων, εμφανίζει τον μεν Άγιο Γρηγόριο με άμφια επισκόπου και τον Άγιο Δημήτριο με δόρυ. Αφού κατά την Τσιούμη ο εικονισμός αυτός είναι κατά τον 14ο αιώνα, είναι ήδη γνωστή η συντριβή του Καλογιάννη-Σκυλογιάννη.
Ο Καλογιάννης επιχείρησε πολλές φορές να καταλάβει τη Θεσσαλονίκη, αλλά απέτυχε. Πέθανε το 1206. Οι ιστορικές πληροφορίες αναφέρουν ότι πέθανε από πλευρίτιδα. Οι Βυζαντινοί όμως, επειδή ο Καλογιάννης υπήρξε συνεχιστής των δύο αδελφών του Πέτρου και Ασέν Α’, απέδωσαν τον θάνατό του όχι σε νόσο, αλλά στον Άγιο Δημήτριο.
Ο Σταυράκιος λέγει ότι ο Καλογιάννης πίστευε ότι μπορούσε να καταλάβει την Θεσσαλονίκη. Οι Βούλγαροι επιχειρούν να καταλάβουν την πόλη «Γαλλικόθεν και Λαγκαδόθεν».
Ο Καλογιάννης νόμιζε ότι μπορούσε να έχει βοηθό τον Δημήτριο, όπως και οι αδελφοί του μόλις εξηγέρθησαν το 1186. Απευθυνόμενος ο Καλογιάννης στον Άγιο και είπε· «Σφετί [Άγιε] Δημήτριε, ει την πόλιν ταύτην πορθήσαιμι [κυριεύσω, εκπορθήσω], ποιήσομαί σοι καλόν μοναστήριον», σκεπτόμενος πονηρά.
Ο Σταυράκιος σημειώνει ότι ο Δημήτριος, ο όντως άγρυπνος φύλαξ και πολιούχος και μέγας του μεγάλου βασιλέως στρατιώτης, «έφιππος εφ’ ίππου λευκού τω βουλγαράνακτι φαίνεται και καιρίαν ακοντίζει παρά χρήμα τον άθλιον» [ο Άγιος Δημήτριος έφιππος πάνω σε λευκό άλογο εμφανίζεται στον βασιλιά των Βουλγάρων (τον Καλογιάννη) και τον πληγώνει ευθύς θανάσιμα, ρίχνοντας στον άθλιο το ακόντιό του].
Ο Καλογιάννης κοιμώμενος στη σκηνή του είδε προφανώς τον άγιο Δημήτριο ένοπλο να τον πλήττει. Νομίζοντας όμως ότι ετρώθη από τον Μαναστρά, ο οποίος προσπάθησε να καθησυχάσει τον Καλογιάννη ότι είδε όνειρο. Τότε ο Καλογιάννης αντιλήφθηκε ότι ετρώθη από τον Άγιο Δημήτριο.
Εκτός από τον εικονισμό αυτό του Αγίου Δημητρίου με δόρυ, στην Ι. Μονή Βλατάδων, στην Βουλγαρία είδα στον Ι. Ναό της Ιεράς Μονής Ρίλας ένα αχνάρι [χαρακτικό από ξυλογραφία ή χαλκογραφία] από το Άγιο Όρος (1802). Το Αχνάρι αυτό εμφανίζει έφιππον τον Άγιο Δημήτριο πλήττοντα τον Καλογιάννη. Το αχνάρι συνοδεύεται με ένα θρύλο. Ο Καλογιάννης ήταν άτακτο παιδί και γι’ αυτό τον έπληξε ο Άγιος Δημήτριος.
Αντίγραφο έλαβα από τη μονή της Ρίλας πριν από αρκετά χρόνια και το παρέδωσα στον Ιερό Ναό του Αγίου Δημητρίου.
Ο εικονισμός του Αγίου Δημητρίου με τον άγιο Ιωάσαφ δηλ. τον Ιωάννη Καντακουζηνό, φίλο των ησυχαστών, έχει άλλη σημασία, όπως επίσης και στο ψαλτήρι 761 και της Ι. Μονής Βατοπαιδίου (14-15 αι). Είναι γνωστό ότι στις συνειδήσεις των πιστών ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς συνδέεται και με τους Θεσσαλονικείς, όπως είδαμε, και ο Άγιος Δημήτριος με τον Ησυχασμό.
Ο Παλαμάς συνδέθηκε με τη Θεσσαλονίκη και τον πολιούχο της, τον οποίον χαρακτήρισε «όσιον», «παρθένον», «πάγκαλον» και «παναμώμητον» λαμπρυνόμενο «φύσει και σπουδή και χάριτι». Ο Δημήτριος εκ νεότητος αυτού «ησπάσθη την ώραν της παρθενίας, παρέμεινε δε παρθένος και εις την ψυχήν και εις το σώμα».
Από τον Άγιο Φιλόθεο, πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, έγινε παραλληλισμός του Αγ. Γρηγορίου του Παλαμά με τον Άγιο Δημήτριο, για να παρουσιασθεί ο Παλαμάς «οιονεί Θεσσαλονικεύς». Δεν είναι τυχαίο.
Στην Ακολουθία του Γρηγορίου που γράφηκε πιθανότατα το 1360, και στον παρακλητικό κανόνα του Αγίου, αποκαλείται «παραμύθιον» και «καύχημα του λαού της Θεσσαλονίκης». Ακόμη, παρατηρεί ο Τσιγαρίδας, στην ίδια Ακολουθία περιέχονται αυτούσιοι ύμνοι για τον Άγιο Γρηγόριο Παλαμά, παρμένοι από την Ακολουθία του Αγίου Δημητρίου.
Ο Φιλόθεος Πατριάρχης παρουσιάζει τον Παλαμά «οιονεί συμπολιούχο» προσφέροντας στη γιορτή του Παλαμά τη λαμπρότητα του Αγίου.
Οι Εγκωμιαστές του 14ου-15ου αιώνα με πρώτον τον Άγιον Γρηγόριον τον Παλαμά, Νικόλαο Καβάσιλα, Αρμενόπουλο και πολλούς άλλους, προβάλλουν τον πολιούχο Άγιο Δημήτριο όχι μόνον άγιον της Θεσσαλονίκης, αλλά και της χώρας άπασας. Οι Θεσσαλονικείς και δι’ αυτών πάντες οι Ορθόδοξοι χριστιανοί χαίρουν που το σεπτό λείψανό του, επεστράφη στον τόπο του Μαρτυρίου του.
Επιμέλεια: Στ.Κ.