Αντώνιος Παπαδόπουλος
Καθηγητής Θεολογικής Σχολής Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Νικόλαος Καβάσιλας: Φιλομόναχος και φιλομάρτυς
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/antonios-papadopoulos-klasiki-paideia-kai-theia-sofia-ston-nikolao-kavasila-i-periptosi-tou-agiou-dimitriou/
Ο Καβάσιλας τιμώντας τη Θεσσαλονίκη για την πνευματική της ζωή οφειλομένη στην ακτινοβολία του Αγίου Ορους και θεωρώντας τη θύραθεν σοφία ως «όργανο» για τη θεία, θέλει να εμπνεύσει στους λογίους της Θεσσαλονίκης αγάπη και εκτίμηση προς τον μοναχισμό. Γιατί όπως είναι γνωστό πολλοί διανοούμενοι αισθάνονταν αποστροφή προς τον μοναχικό βίο και περιφρόνηση προς τους μοναχούς. Ήδη από τον ενδέκατο αιώνα είχαν αναπτυχθεί μεταξύ των ορθολογιζόντων κύκλων τάσεις περιφρονήσεως προς τους μοναχούς, τους οποίους ο Μιχαήλ Ψελλός αποκαλεί «καθ’ ημάς Ναζιραίους». Σ’ αυτούς προστέθηκαν τώρα και οι αντίπαλοι των ησυχαστών 27.
Η απάθεια την οποία επιδιώκει ο μοναχός δε σημαίνει μόνο νέκρωση του παθητικού, αλλά και μετάθεση αυτού «επί τα κρείττω». Στην ορθόδοξη ασκητική διδασκαλία η απάθεια συνδέεται με τη μεγαλύτερη χριστιανική αρετή, την αγάπη, η οποία χαρακτηρίζεται ως έκγονος της απαθείας.
Ένα βασικό μέλημα των ησυχαστών και γενικότερα των μοναχών του Αγίου Όρους, όπως μας πληροφορεί ο Φιλόθεος στο εγκώμιό του στον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, ήταν η καλλιέργεια της θεομίμητης ευσπλαχνίας, της ψυχοσώστου ελεημοσύνης και αγαθοεργίας, που πραγματοποιείται με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος.
Ο Νικόλαος Καβάσιλας που απέδωσε μοναχικές αρετές στον συμπατριώτη του μιλάει και για την πλούσια φιλανθρωπία του αγίου Δημητρίου. Ο άγιος Δημήτριος είναι άξιος επαίνων και εγκωμίων. Η Θεσσαλονίκη απέβη με τον άγιο Δημήτριο εστία και πρυτανείο φιλανθρωπίας, γιατί σ’ αυτήν ο πολιούχος ελεεί όλους τους πιστούς.
Με το ίδιο πνεύμα ως προς το σημείο αυτό της φιλανθρωπίας θα μιλήσουν μετά τον Καβάσιλα ο Αρμενόπουλος και κυρίως ο Ισίδωρος Θεσσαλονίκης 28.
Είναι λοιπόν φανερό πως ο Καβάσιλας εκμεταλλευόμενος το αναγεννητικό κλίμα, προσπαθεί όχι μόνο να αναχωνεύσει την κλασσική παράδοση αλλά να «περάσει» φιλομοναστικές ιδέες με τα εγκώμιά του στον άγιο Δημήτριο. Και είναι χαρακτηριστικό ότι τον Καβάσιλα ακολουθούν ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, ο Αρμενόπουλος και άλλοι εγκωμιαστές του αγίου και φίλοι του μοναχισμού και του ησυχασμού.
Ο Αρμενόπουλος συγκρίνει τον άγιο Δημήτριο προς τη Θεοτόκο, το πρότυπο της παρθενίας, όχι βέβαια όπως λέγει ο ίδιος για να υπερβάλλει τον Δημήτριο, αλλά γιατί εμπνεύσθηκε από το γεγονός ότι στην Αχειροποίητο γιόρταζαν οι Θεσσαλονικείς τον άγιο Δημήτριο μαζί και τη Θεοτόκο.
Εξάλλου ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς εγκωμιάζει τον άγιο Δημήτριο με τη γλώσσα των ησυχαστών, των οποίων άλλωστε ήταν ο κύριος εκπρόσωπος. Ο Δημήτριος «ετελειώθη εν καθαρότητι», επελέγη «μυστικώς» από τον Θεάνθρωπο για την αποστολή του. Η στρατιωτική του στολή, ο δακτύλιος και η χλαμύδα ήταν «σύμβολα» του αξιώματος του διδασκάλου, το οποίο του δόθηκε «μυστικώς» από τον Σωτήρα.
Μέσω αυτής της θεολογίας του ησυχασμού είδε τον άγιο Δημήτριο ο Παλαμάς.
Ως προς το θέμα των συγκρίσεων ο Παλαμάς ενώ δεν αποφεύγει τη σύγκριση του αγίου Δημητρίου με άλλα πρόσωπα, δεν φθάνει όμως στο επικίνδυνο σημείο των υπερβολών. Ο άγιος Δημήτριος είναι βέβαια διακεκριμένος μεταξύ των προφητών, των αποστόλων, και των διδασκάλων της εκκλησίας, όπως επίσης διακρίνεται και μεταξύ των οσίων ασκητών.
«Αλλά τοις μεν επόμενος, τοις δε εξισούμενος, των δε προϊστάμενος, έστιν δ᾽ ους και υπερβάλλων, ου κατά βραχύ, μόνος ή πάνυ μετ’ ολίγων τα πάντα συλλαβών έχει» 29. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Καβάσιλας ολοκληρώνεται, ή ακριβέστερα η προσπάθεια του Καβάσιλα ολοκληρώνεται με τη συμβολή μιας μεγάλης προσωπικότητας· του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά.
Τέλος ο Καβάσιλας δεν επαινεί μόνο τον αγιορείτικο μοναχισμό, αλλά γενικότερα τον ορθόδοξο. Και σ’ άλλα του αγιολογικά κείμενα βρίσκει ευκαιρίες να εξάρει τις ασκητικές αρετές των αγίων που εγκωμιάζει.
Τιμώντας π.χ. τον άγιο Νικόλαο λέγει ότι ο άγιος από τη νεαρή του ηλικία, εξέλεξε τα αγαθά «πριν γνώναι πονηρά ή αγαθά» και κατέστησε τον εαυτό του «νουν Χριστού». Ο άγιος Νικόλαος ακόμη ήταν ασκητικότατος, αγνός και παρθένος 30.
Εγκωμιάζοντας την αγία Θεοδώρα εξαίρει την καρτερικότητά της, την καθαρότητα και όλες τις αρετές που πρέπει να κοσμούν τους μοναχούς. «Της δε περί το Θείον αγάπης και τούτο μεν απόδειξις εναργής, το πάντα ταύτα φέρειν διά τον περί αυτόν έρωτα, και μη ότι γε δυσχεραίνειν τοις δυσχερέσιν, αλλά και δυσχεραίνειν ότι μη πλείω τα δυσχερή· και προ γε τούτων και μετά τούτων το τοις υπερφυέσιν επιβάλλειν αγώσι του προς αυτόν είνεκα πόθου, και νυν μεν νηστείαις και αγρυπνίαις, νυν δε δυσχερείαις απάσαις υπέρ το μέτρον το σώμα διδόναι, και όλως εκείνοις πάσιν εγχειρείν, εξ ων το μεν υποπίπτειν, την δε ψυχήν αύξειν περιγίνεται»31.
«Απόδειξη ολοφάνερη της αγάπης της προς τον Θεό είναι αφενός το ότι υπέμενε όλα αυτά από τον έρωτά της για Εκείνον, και όχι μόνο δεν δυσανασχετούσε με τις δυσκολίες, αλλά μάλιστα στενοχωριόταν επειδή οι δυσκολίες δεν ήταν περισσότερες! Αφετέρου, και πριν από αυτά και μετά από αυτά, το ότι επιδιδόταν σε υπερφυσικούς αγώνες από τον πόθο της για τον Θεό: πότε με νηστείες και αγρυπνίες, πότε υποβάλλοντας το σώμα της σε κάθε είδους κακουχίες πέρα από κάθε όριο, και γενικά επιχειρώντας τα πάντα, ώστε το σώμα να υποτάσσεται και να εξασθενεί, ενώ η ψυχή να μεγαλώνει και να δυναμώνει».
Σε πολλά αγιολογικά κείμενα ο βιογραφούμενος η εγκωμιαζόμενος άγιος παρουσιάζεται συνήθως να επιλέγει την κατά Χριστό ζωή από την παιδική του ηλικία, για να υπογραμμισθεί προφανώς ο αποφασιστικός ρόλος του πνευματικού περιβάλλοντος.
Στην περίπτωση του Καβάσιλα αντλούμε πληροφορίες από τα ίδια του τα κείμενα. Μας καταπλήσσει η αρχαιομάθειά του. Δεν μένομε όμως εκεί. Βλέπουμε τους στόχους τους τους οραματισμούς του. Τον ενάρετο βίο του. Ο Νικόλαος Καβάσιλας από παιδί δέχθηκε την επίδραση του μοναχισμού την «εσχατολογία της μεταμορφώσεως» όπως θα έλεγε ο αείμνηστος Φλορόφσκυ [πρωτοπρεσβύτερος, π. Γεώργιος Φλορόφσκι καθηγητής Θεολογίας] και ωρίμασε αγαπώντας τον μοναχικό βίο.
Υπό το πρίσμα αυτό πρέπει να εξηγήσουμε και τα εξής:
Πρώτο, ο Καβάσιλας συνόδευσε τον Σεπτέμβριο του 1347 τον νεοεκλεγέντα μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Γρηγόριο Παλαμά.
Δεύτερο, έμεινε στο Άγιο Όρος ένα περίπου χρόνο με τον Παλαμά όπου είχε τη δυνατότητα να βιώσει ακόμη περισσότερο το ασκητικό ιδεώδες που τόσο εγκωμίασε μικρός.
Τρίτο, επιθυμούσε να αφιερωθεί στο Χριστό προτιμώντας τον παρθενικό βίο.
Τέταρτο, οι αρετές του Καβάσιλα και ιδιαίτερα η δικαιοσύνη και η αγάπη του εκτιμώνταν από τους συμπατριώτες του32, και πέμπτο, το πλούσιο έργο του για το οποίο μίλησαν και θα μιλήσουν άλλοι καταλληλότεροι από μένα,
Μη διαθέτοντας «αργύριον και χρυσίον» καταθέτω τούτες τις απλές σκέψεις στην πνευματική τράπεζα του «Νικόλαου Καβάσιλα».
27. Βλ. Π. Χρήστου, Περί τα αίτια της ησυχαστικής έριδος, Θεσσαλονίκη 1956, σ. 5.
28. Στου Αντ. Παπαδοπούλου, ό.π., σ. 113.
31. Νικολάου Καβάσιλα. Εγκώμιον εις την οσίαν ημών και μυροβλύτιδα Θεοδώραν, PG 150, 761D-764A.
32. Βλ. Αθ. Αγγελοπούλου, ό.π., σ. 43, 45, 47, 48, 49, 70.
Απόσπασμα από τα «Πρακτικά Θεολογικού συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του σοφωτάτου και λογιωτάτου και τοις όλοις αγιωτάτου Οσίου πατρός ημών Νικολάου Καβάσιλα του και Χαμαετού». Το συνέδριο πραγματοποιήθηκε προνοία του παναγιωτάτου μητροπολίτου Θεσσαλονίκης Παντελεήμονος β’, (17-20 Ιουνίου 1982). Έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης 1984.