Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος
Υπόμνημα στη Β’ Προς Θεσσαλονικείς Επιστολή
(Ομιλίες Α’ – Ε’)
Ομιλία Α’
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/agios-ioannis-chrysostomos-aporousan-tote-oi-thessalonikeis-m-afta-se-mas-omos-ypirxe-chrisimi-i-aporia-tous/
Γι’ αυτό παρακαλώ όλοι να φροντίζουμε να απέχουμε απ’ αυτό το πάθος [την αλαζονεία] για να μη περιπέσουμε στο αμάρτημα εκείνου, για να μη γίνουμε υπεύθυνοι της ίδιας κολάσεως, και για να μη γίνουμε κοινωνοί της δικής του τιμωρίας. «Να μη τυφλωθεί από αλαζονεία», λέει, «ο νεοφώτιστος και πέσει στο κρίμα του διαβόλου». Επομένως ο αλαζόνας τιμωρείται με την ίδια τιμωρία που τιμωρείται και ο διάβολος. Γιατί, λέγει, «πως αρχή της υπερηφάνειας είναι να μη γνωρίζεις τον Κύριο».
Αρχή της αμαρτίας είναι η υπερηφάνεια, η πρώτη προσβολή και παρακίνηση προς το κακό, και οπωσδήποτε είναι και η ρίζα και το υπόβαθρο του κακού. Γιατί η αρχή δηλώνει ή τη πρώτη κίνηση προς το κακό ή τη σύσταση. Όπως θα μπορούσε να πει κανείς, αρχή της σωφροσύνης είναι η αποχή από άτοπη θέα, δηλαδή η πρώτη ορμή· αν όμως πούμε ότι αρχή της σωφροσύνης είναι η νηστεία, δηλαδή το θεμέλιο και η συγκρότησης έτσι και αρχή της αμαρτίας είναι η αλαζονεία γιατί απ’ αυτήν αρχίζει κάθε αμαρτία κι απ’ αυτήν συγκροτείται.
Το ότι λοιπόν όσες καλές πράξεις κι αν κάνουμε, δεν τις αφήνει η κακία να παραμείνουν και να μη καταρρεύσουν, αλλ’ είναι σαν κάποια ρίζα που δεν αφήνει να μην διασαλευθούν, γίνεται φανερό από το εξής· πρόσεχε πόσες καλές πράξεις έκαμε ο Φαρισαίος, αλλά τίποτε δεν τον ωφέλησε, γιατί δεν έκοψε τη ρίζα της αλαζονείας κι αυτή κατέστρεψε τα πάντα. Από την αλαζονεία γεννιέται η υπεροψία των φτωχών, η επιθυμία για χρήματα, η αγάπη για εξουσία, ο πόθος για δόξα.
Αυτού του είδους ο άνθρωπος είναι έτοιμος ν’ αποκρούσει κάθε ενόχληση. Γιατί ο αλαζόνας δεν ανέχεται να τον προσβάλουν ούτε οι ισχυρότεροι ούτε οι ασθενέστεροι. Κι αυτός που δεν ανέχεται να τον προσβάλουν, ούτε τα δεινοπαθήματα ανέχεται.
Πρόσεξε πώς αρχή της αμαρτίας είναι η υπερηφάνεια. Πώς αρχή της υπερηφάνειας είναι το να μη γνωρίζεις τον Κύριο; Και πολύ σωστά γιατί αυτός που γνωρίζει το Θεό, έτσι όπως πρέπει να τον γνωρίζει, αυτός που γνωρίζει ότι ο Υιός του Θεού έφθασε σε τέτοιο σημείο ταπεινοφροσύνης, δεν υπερηφανεύεται. Αυτός που δεν γνωρίζει αυτά, υπερηφανεύεται. Και η υπερηφάνεια σε οδηγεί στην αλαζονεία.
Πες μου όλοι αυτοί που πολεμούν την Εκκλησία από πού ισχυρίζονται ότι γνωρίζουν το Θεό; όχι από αλαζονεία;
Να σε ποιο γκρεμό τους έσπρωξε το ότι δεν γνωρίζουν τον Κύριο. Αν λοιπόν ο Κύριος αγαπά το συντετριμμένο πνεύμα, αντίθετα εναντιώνεται στους υπερήφανους και δίνει χάρη στους ταπεινούς.
Κανένα κακό λοιπόν δεν είναι ίσο με την υπερηφάνεια. Κάμνει τον άνθρωπο δαίμονα, αλαζόνα, βλάσφημο, επίορκο, και να επιθυμεί φόνους και θανάτους. Ο υπερήφανος πάντοτε ζει με λύπες, πάντοτε αγανακτεί, πάντοτε αδημονεί. Δεν υπάρχει τίποτε που να μπορέσει να ικανοποιήσει το πάθος του.
Κι αν ακόμα έβλεπε το βασιλιά να σκύβει και να τον προσκυνά, δεν θα χόρταινε, αλλά περισσότερο θα άναβε. Όπως οι φιλάργυροι, όσα κι αν πάρουν τόσο πιο πολλά χρειάζονται, έτσι κι οι αλαζόνες, όση τιμή κι αν απολαύσουν επιθυμούν ακόμα περισσότερη. Μεγαλώνει σ’ αυτούς το πάθος (πραγματικά είναι πάθος), και το πάθος δε γνωρίζει όρια, αλλά τότε μόνο σταματά, όταν σκοτώσει αυτόν που το έχει.
Δε βλέπεις τους μεθυσμένους, που πάντα διψούν για ποτό; γιατί είναι πάθος. Δεν είναι φυσική επιθυμία, αλλά μια αρρώστια διεστραμμένη.
Δε βλέπεις εκείνους που τους ονομάζουν «βουλιμιώντες», γιατί πάντα πεινούν; Είναι πάθος, όπως λένε οι γιατροί, γιατί ξέφυγε από τα φυσικά όρια. Ετσι κι οι πολυπράγμονες και περίεργοι, όσα κι αν πληροφορηθούν δε σταματούν· γιατί είναι πάθος και όρια δεν έχει.
Αυτοί πάλι που χαίρονται με τις πορνείες ούτε κι αυτοί σταματούν (γιατί λέγει, «σε άνθρωπο πόρνο το κάθε ψωμί είναι γλυκόν· δε θα σταματήσει έως ότου καταβροχθισθεί από το πάθος) γιατί είναι πάθος.
Και είναι βέβαια αυτά πάθη, όμως δεν είναι ανίατα, αλλ’ έχουν τρόπο θεραπείας και πολύ πιο εύκολοο απ’ ό,τι τα σωματικά. Κι αν θέλουμε, μπορούμε να τα σβήσουμε. Πώς λοιπόν είναι δυνατό να σβήσουμε την αλαζονεία: Αν γνωρίσεις το Θεό.
Γιατί, αν το πάθος εμφανίζεται εξ αιτίας της άγνοιας που έχουμε για το Θεό, αν γνωρίσουμε αυτόν, κάθε αλαζονεία απομακρύνεται. Σκέψου καλά τη γέεννα, σκέψου τους πολύ καλύτερους από σένα, σκέψου πόσα οφείλεις στο Θεό να πληρώσεις. Αν αυτά τα καταλάβεις, γρήγορα ταπείνωσες το φρόνημα, γρήγορα το έκαμψες.
Αλλά δεν μπορείς να τα κάμεις αυτά, είσαι πιο αδύναμος; Σκέψου τον παρόντα βίο, την ίδια την ανθρώπινη φύση, πως ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα. Όταν δεις κάποιον να μεταφέρεται νεκρός στην αγορά και ν’ ακολουθούν παιδιά ορφανά, χήρα γυναίκα να οδύρεται, τους δούλους να κλαίνε, τους φίλους καταλυπημένους, σκέψου την μηδαμινότητα του παρόντων πραγμάτων και ότι δεν διαφέρουν σε τίποτε από τη σκιά και τα όνειρα.
Αλλά δε θέλεις αυτό; Σκέψου τους πολύ πλουσίους που χάνονται απλώς στους πολέμους. Παρατήρησε τα σπίτια των μεγάλων και επιφανών που τώρα είναι πεσμένα στο έδαφος. Σκέψου πόση δύναμη είχαν και τώρα δεν έχει μείνει ούτε η ανάμνησή τους. Κάθε μέρα αν θέλεις βρίσκεις τέτοια παραδείγματα.
Αρχόντων διαδοχές, πλουσίων δημεύσεις. «Πολλοί τύραννοι έπεσαν και φόρεσε διάδημα ο ανυποψίαστος». Δε συμβαίνουν αυτά κάθε μέρα; δε μοιάζουν τα ανθρώπινα πράγματα σαν τον τροχό;
Διάβασε, αν θέλεις, και τα δικά μας και τα εθνικά (γιατί κι εκείνα είναι γεμάτα από τέτοια παραδείγματα), αν από αλαζονεία περιφρονείς τα δικά μας· εάν θαυμάζεις τα λεγόμενα των φιλοσόφων, κατάφυγε έστω και σ’ εκείνους· εκείνοι θα σε διδάξουν διηγούμενοι τις παλιές συμφορές, και οι ποιητές και οι ρήτορες και οι σοφιστές κι όλοι οι λογογράφοι.
Από παντού βρίσκεις, αν θέλεις, τα παραδείγματα. Αν πάλι δε θέλεις τίποτε απ’ αυτά, αναλογίσου την φύση μας, από που πλάστηκε και που τελειώνει. Σκέψου όταν κοιμάσαι τι αξία έχεις· δεν μπορεί και το πιο μικρό θηρίο να σε σκοτώσει; Πολλούς συχνά κι ένα μικρό ζωύφιο που έπεσε από τα ταβάνι τους έβγαλε το μάτι ή έγινε αιτία κάποιου άλλου κινδύνου. Τι δηλαδή; δεν είσαι απ’ όλα τα θηρία ο πιο αδύναμος;
Αλλά τι λες; ότι υπερέχεις ως προς το λογικό; Μα να δεν έχεις λογικό γιατί η υπερηφάνεια είναι απόδειξη του παραλογισμού σου. Γιατί πες μου, για ποιο πράγμα καμαρώνεις; για τη σωματική σου ευεξία, αλλά η νίκη ανήκει στα άλογα ζώα. Αυτό το έχουν και οι ληστές και οι φονιάδες και οι τυμβωρύχοι.
Μήπως για τη σύνεση; Αλλά δεν είναι γνώρισμα της σύνεσης η μεγαλοφροσύνη. Μ’ αυτό λοιπόν πρώτα πρώτα στερείς τον εαυτό σου από το να γίνεις συνετός.
Ας καταστείλουμε τα φρονήματα μας, ας γίνουμε μετριόφρονες, ταπεινοί και επιεικείς. Γιατί αυτούς προ πάντων τους μακάρισε ο Χριστός, λέγοντας· «μακάριοι οι ταπεινόφρονες στο πνεύμα»· και πάλι φώναζε λέγοντας· «μάθετε από μένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά».
Γι’ αυτό έπλυνε τα πόδια των μαθητών, δίδοντας σε μας παράδειγμα ταπεινοφροσύνης. Απ’ όλ’ αυτά ας προσπαθήσουμε να ωφεληθούμε, για να μπορέσουμε να κερδίσουμε τα αγαθά που υποσχέθηκε σ’ αυτούς που τον αγαπούν, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του.
Απόσπασμα από τον τόμο «Ιωάννου Χρυσοστόμου έργα 23, των Πατερικών Εκδόσεων Γρηγόριος ο Παλαμάς. Εισαγωγή, κείμενο, μετάφραση, Ελευθέριος Γ. Μερετάκης (θεολόγος) και Ζαχαρούλα Κατσανεβάκη-Μπίρδα (φιλόλογος).
Επιμέλεια: Στ.Κ.