Μόρφωσις του Γρηγορίου
24 Ο καλός λοιπόν Γρηγόριος [μετά την κοίμηση του πατέρα του] επιδόθηκε στη μάθησι και την έξω παιδεία· διότι τέτοια ψυχή και φύσις δεν επιτρεπόταν να μη παραλάβη και τα από εκεί βέλη και όπλα.
Ενώ ευρισκόταν στα προοίμια και στις αρχές του σχολείου της γραμματικής, εδοκίμασε αμέσως από το ξεκίνημα την προστασία και βοήθεια της θαυμαστής αναδόχου του, της κοινής δηλαδή Δέσποινας των όλων, που έδειχνε ότι δεν ήταν στο κενό ούτε άκαρποι και άπρακτοι οι λόγοι του πατέρα του, όταν στις τελευταίες στιγμές του προέτασσε εκείνην και την ώριζε κυβερνήτι καθ’ όλα και πρύτανι στα παιδιά έδειχνε ότι αυτή θα τον κυβερνήση, θα τον χειραγωγήση και θα τον οδηγήση καλώς σε όλα και στο τέλος θα τον φέρη σε ασφαλή λιμένα.
25 Όταν ακριβώς άρχιζε την προκαταρκτική εκπαίδευσι1 ο Γρηγόριος σε πολύ μικρή ηλικία, όπως είπα, επειδή αισθανόταν κάποια δυσκολία στην αποστήθισι, έβαλε στον εαυτό του όρο να μη εγγίζη το βιβλίο και να μη αρχίζη την απαγγελία πριν γονατίση τρεις φορές εμπρός στη σεπτή εικόνα της Θεομήτορος εκφέροντας μια ιερά ευχή.
Κάμνοντας τούτο, επετύγχανε καθημερινά εύκολα και απρόσκοπτα την απαγγελία των μαθημάτων· αν δε καμμιά φορά ετύχαινε να παραμελήση τη συνηθισμένη ευχή και προσκύνησι, συνεπαρμένος από λησμονιά, αμέσως απρακτούσε και η απαγγελία ο αγωνιστής έμενε άδειος από τα εκείθε όπλα και στερημένος της εκείθε βοηθείας, και υποβαλλόταν σε ξυλίσματα [δάρσιμο] από τους προγυμναστάς και διδασκάλους.
Όχι δε τούτο μόνο αλλά και την ψυχή του βασιλέως έπεισε η Βασίλισσα και προστάτις να διατεθή με τόση οικειότητα και συμπάθεια γι’ αυτόν και τα άλλα παιδιά, ώστε να τ’ αξιώση κάθε είδους μέριμνα, δηλαδή διάφορα έξοδα και σιτηρέσια από τα βασιλικά ταμεία και χρήματα καθώς και όσα άλλα επωφελούνται όσοι απολαύουν της βασιλικής ευνοίας2.
Τα προσκαλούσε μάλιστα και κοντά του συνεχώς και τα επέτρεπε να τον βλέπουν και να τον ακούουν να ομιλή με πολλή ευμένεια και φιλανθρωπία, αν και, όπως είπα, ήσαν πολύ νέα στην ηλικία.
Όλοι δε οι διατρίβοντες γύρω από τον βασιλέα και τα ανάκτορα, τόσο οι ανώτεροι λειτουργοί όσο και οι κατώτεροι υπάλληλοι, βλέποντας τον Γρηγόριο μαζί με τους αδελφούς του στ’ ανάκτορα, έλεγαν με πολύ καλή διάθεσι· «Αυτά είναι τα παιδιά του αγίου» [ο πατέρας τους είχε οσιακό βίο και πριν κοιμηθεί έλαβε το μοναχικό σχήμα].
Τόση εκτίμησι και αγάπη έτρεφαν προς τον πατέρα και τα παιδιά του.
Πριν περάση πολύς χρόνος, ο Γρηγόριος επεράτωσε άριστα πλην της γραμματικής και την ρητορική3 ώστε να θαυμασθή υπερβολικά με λόγους και συγγράμματα από όλους, ακόμη και από τους τότε καθηγητάς και κορυφαίους της διανοήσεως.
Τόσο δε προκομμένος εφάνηκε επίσης στα μαθήματα φυσικής και λογικής, και γενικώς σε όλα τα αριστοτελικά4. ώστε να επαινεθή από τον εξόχως θαυμαζόμενον από όλους τότε για την πολυμερή σοφία και την παιδεία του, τον κυβερνώντα με δεξιότητα τις βασιλικές και τις κοινές των Ρωμαίων υποθέσεις, από τον μέγαν λογοθέτη [αξίωμα αντίστοιχο με τα πρωθυπουργικά καθήκονατα] δηλαδή5.
Διαλεγόμενος κάποτε με τον Γρηγόριο ενώπιον του βασιλέως περί των λογικών συγγραμμάτων του Αριστοτέλους, ήκουσε από το στόμα του τέτοιες απόψεις και τόσο υπερβολικά εξεπλάγη από τον νέο, ώστε να μη μπορέση να κρατήση μέσα του ούτε να κρύψη τον θαυμασμό, αλλά στρέφοντας αμέσως προς τον βασιλέα με έκπληξι το λόγο να ειπή· «Και ο ίδιος ο Αριστοτέλης, εάν ήταν παρών και εγινόταν ακροατής τούτου, θα τον επαινούσε υπερμέτρως, όπως νομίζω. Εγώ δε προς το παρόν τούτο λέγω μόνο, ότι τέτοια πνεύματα και τέτοιες ιδιοφυίες πρέπει να διαθέτουν οι επιδιδόμενοι στα μαθήματα, και μάλιστα στα παντοειδή φιλοσοφικά συγγράμματα του Αριστοτέλους τούτου».
* Όταν κοιμήθηκε ο πατέρας του ήταν μόλις επτά ετών και αυτός ήταν το μεγαλύτερο παιδί της πολύτεκνης οικογένειας του.
1. Προκαταρκτικό ελεγόταν το σχολείο της γραμματικής που έμπαιναν συνήθως τα παιδιά σε ηλικία επτά ετών. Εκτός από τα γραμματικά περιελάμβανε και τη μαθηματική προπαίδεια. Συνήθως διαρκούσε τέσσερα έτη.
2. Ήταν τούτο ένα είδος βασιλικής συντάξεως προς τα ορφανά.
3. Τα φυσικά και η λογική, με ιδιαίτερη έμφασι στην αριστοτελική, αποτελούσαν την τρίτη βαθμίδα εκπαιδεύσεως, την ανωτέρα, κατά την εποχή εκείνη, την χαρακτηριζόμενη ως φιλοσοφική.
4. Μέγας λογοθέτης ήταν τότε ο διαπρεπής λόγιος Θεόδωρος Μετοχίτης.
Από το βιβλίο «Φιλοθέου Κοκκίνου, Βίος Γρηγορίου Παλαμά», των Πατερικών Εκδόσεων «Γρηγόριος ο Παλαμάς». Εισαγωγή, κείμενο, μετάφραση, σχόλια Παναγιώτης Χρήστου.
Επιμέλεια: Στ.Κ.