Βασίλειος Π. Στογιάννος
Καθηγητής Θεολογικής Σχολής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Η ελευθερία κατά Νικόλαο Καβάσιλα
Ένα μεγάλο δεσμωτήριο ήταν ο προ Χριστού κόσμος, μας λέει σε μιαν άλλη συνάφεια ο Καβάσιλας.
Δίκαιοι και άδικοι, καλοί και πονηροί είχαν αντικειμενικά τα ίδια ανελεύθερα δεσμά, μόνο που διέφεραν οι «δίκαιοι και φίλοι του Θεού» στην υποκειμενική αντιμετώπιση της καταστάσεως.
«Οι δίκαιοι διέφεραν από τους πονηρούς στο εξής σημείο: κι οι δυο βρίσκονταν στην ίδια φυλακή και υπέμεναν την ίδια τυραννία, αλλά οι μεν δίκαιοι δυσανασχετούσαν για τον εξανδραποδισμό και τη δουλεία, εύχονταν την καταστροφή της φυλακής και τη λύση των δεσμών τους και λαχταρούσαν να δουν τους δεσμώτες να πατούν την κεφαλή του τυράννου, ενώ οι πονηροί δεν νόμιζαν πως ήταν φοβερή η κατάσταση και χαίρονταν που ήταν δούλοι» (2,29).
Αυτή η εθελοδουλεία, που φτάνει στην εξύμνηση της τυραννίας και την υποστήριξη του τυράννου (βλ. 2, 29), αποτελεί φυσικά την έσχατη κατάπτωση του ανθρώπου, γιατί έχει χάσει πια κάθε επαφή με το, μακρινό έστω, πνευματικό φως. Πρόκειται για πώρωση της καρδιάς και εθελοτύφλωση του νου, που δεν έλειψε ούτε κατά την Ενσάρκωση, γιατί και τότε «υπήρχαν τέτοιοι άνθρωποι, που όχι μόνο δε δέχτηκαν τον ήλιο ο οποίος ανέτειλε γι’ αυτούς, αλλά κι’ επιχείρησαν, όσο μπορούσαν, να τον σβήσουν» (1,19).
Αυτή η καθολική υποταγή του ανθρώπου στην αμαρτία φαίνεται κυρίως στην εξουσία του θανάτου, από την οποία δεν υπήρχε εξαίρεση για κανένα, πριν από την ελευθεροποιό ενέργεια του Θεού εν Χριστώ. Η μόνη διάκριση που υπήρχε ήταν ανάμεσα «στους ασθενείς που αγνοούν την ασθένειά τους και δε δέχονται τα φάρμακα» και «σ’ όσους αναζητούν με κάθε τρόπο θεραπεία και βλέπουν μ’ ευχαρίστηση το γιατρό».
Αυτούς τους τελευταίους ο Θεός τους ονόμασε «δίκαιους και φίλους, γιατί έκαναν ό,τι μπορούσαν και έδειξαν όλη τη δυνατή υπακοή στο θείο θέλημα -αυτό τους έκανε άξιους να ελευθερωθούν όταν φάνηκε αυτός που μπορούσε να τους ελευθερώσει- αλλά δεν τους ελευθέρωσε φυσικά η πράξη τους» (1,20).
Η αδυναμία των ευσεβών να πετύχουν τη λύτρωση φαίνεται στο γεγονός πως μετά το θάνατό τους «τους δεχόταν ο άδης». Ο δρόμος για τον ουρανό άνοιξε από τον ίδιο το Θεό, όταν ενσαρκώθηκε ο Υιός. Γι’ αυτό δεν μπορεί να γίνει λόγος για «δικαίωση» πριν από τη σταυρική θυσία του Χριστού. «Όπου γαρ άφεσιν αμαρτιών και δίκης απαλλαγήν ουκ ην ευρείν προ του σταυρού τι χρη περί δικαιοσύνης νομίζειν; (…) Το γε μην διά του θανάτου του Χριστού την έχθραν καταλυθήναι και το μεσότοιχον εκ μέσου γενέσθαι και ειρήνην και δικαιοσύνην επί των του Σωτήρος ημερών ανατείλαι και πάντα ταύτα, τίνα αν έτι χώραν έχοι, ει φίλοι Θεού και δίκαιοι προ της θυσίας ήσαν εκείνης;» (1,20)
[«Διότι, εκεί όπου πριν από τον Σταυρό δεν ήταν δυνατόν να βρει κανείς άφεση αμαρτιών και απαλλαγή από την τιμωρία, τι πρέπει να νομίζει κανείς για τη δικαιοσύνη; (…) Το δε ότι διά του θανάτου του Χριστού καταργήθηκε η έχθρα και αφαιρέθηκε το μεσότοιχο, και ανέτειλε ειρήνη και δικαιοσύνη κατά τις ημέρες του Σωτήρος και όλα αυτά, ποια θέση θα μπορούσαν να έχουν πλέον, εάν οι άνθρωποι ήταν φίλοι του Θεού και δίκαιοι πριν από εκείνη τη θυσία];
Συνοψίζοντας την εικόνα του μακάριου Νικολάου Καβάσιλα για τον προ Χριστού άνθρωπο θα μπορούσαμε να πούμε ότι κύρια χαρακτηριστικά της είναι
α) η καθολικότητα της δουλείας στη φθορά και το θάνατο και
β) η αδυναμία του ανθρώπου ν’ απελευθερωθεί μόνος του από τα δεσμά του.
Η σχέση των ανθρώπων με το Θεό δεν ήταν φιλία αλλά έχθρα, που είχε ως αποτέλεσμα τη δουλεία και την επιβολή ενός Νόμου που ταιριάζει σε δούλους της αμαρτίας, ανίκανους να λύσουν από μόνοι τα δεσμά της.
Ο άνθρωπος φαίνεται μόνος και αδύναμος να σηκώσει ψηλά το κεφάλι, καταπιεσμένος από το πλέγμα ενοχής, αλλοτριωμένος από την πηγή της ζωής, υποταγμένος στη φθορά και την αμαρτία, υπόδουλος στο κλίμα θανάτου που διαπιστώνει μέσα του και γύρω του.
Δε μας είναι τελείως ξένη η εικόνα αυτή του μεταπτωτικού ανθρώπου πριν από την ενσάρκωση, ούτε χρειαζόμαστε ιστορική αναδρομή για να την επαληθεύσουμε, γιατί τη συναντούμε και σήμερα…
Συνεχίζεται
Ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας τιμάται στις 20 Ιουνίου.
Απόσπασμα από τα «Πρακτικά Θεολογικού συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του σοφωτάτου και λογιωτάτου και τοις όλοις αγιωτάτου Οσίου πατρός ημών Νικολάου Καβάσιλα του και Χαμαετού». Το συνέδριο πραγματοποιήθηκε προνοία του παναγιωτάτου μητροπολίτου Θεσσαλονίκης Παντελεήμονος β’, (17-20 Ιουνίου 1982). Έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης 1984.