Βασίλειος Π. Στογιάννος
Καθηγητής Θεολογικής Σχολής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Η ελευθερία κατά Νικόλαο Καβάσιλα
Συνέχεια από εδώ: https://agiatheodora.gr/vasileios-p-stogiannos-o-agios-nikolaos-kavasilas-diakonise-to-lao-me-tin-iremi-eiriniki-kai-systimatiki-prosfora-tou-logou-tis-pisteos/
Η αναφορά στο απολυτρωτικό έργο του Θεού εν Χριστώ, στην απελευθέρωση του ανθρώπου από τη δουλεία στη φθορά και την αμαρτία τονίζεται με έμφαση από τον Καβάσιλα. Σε πολλά σημεία του έργου του αναφέρεται στην «αισχύνη» της δουλείας που κυριάρχησε στο ανθρώπινο γένος μέχρι την ενσάρκωση του Λόγου.
Κληρονομία από την πτώση του Αδάμ και προσωπική ενοχή συγκεντρώνονται, για να επιβάλουν στον άνθρωπο μια δυσβάστακτη τυραννία. Με πολλή ακριβολογία περιγράφει την κατάσταση αυτή του αλύτρωτου ανθρώπου, τον κατήφορο που τον απομακρύνει από τη ζωή, ο συγγραφέας μας:
«Διπλή είναι η αμαρτία και προχωρεί με δυο τρόπους: ο ένας πραγματοποιείται με αμαρτωλές ενέργειες, ο άλλος συνίσταται στην αμαρτωλή έξη· η ίδια η ενέργεια δεν είναι πάντα παρούσα ούτε παραμένει, αλλά σαν το βέλος που τραυματίζει και φεύγει, μα αφήνει σημάδι το τραύμα στους λαβωμένους, έτσι κι αυτή αφήνει σαν σημάδια την κακία και τη ντροπή και την υποχρέωση της τιμωρίας. Όσο για την έξη που προκαλούν οι αμαρτωλές ενέργειες, εγκαθίσταται στην ψυχή σαν νόσημα που προξένησε καταστρεπτική δίαιτα, είναι μόνιμη και δένει με ακατάλυτα δεσμά το φρόνημα· προξενεί τα φοβερότερα δεινά κι οδηγεί όσους κυρίεψε στις πιο πονηρές ενέργειες· αυτές που την προκάλεσαν τις ξαναγεννά και κλείνει τον κύκλο γεννώντας τους γεννήτορές της (2, 23).
Έτσι δεν είχε τέλος η αμαρτία, αφού η έξη γεννούσε τις αμαρτίες, ενώ η προσθήκη των αμαρτιών τη μεγάλωνε. Έτσι, καθώς τα δυο κακά βοηθούσαν το ‘να τ’ άλλο και προχωρούσαν, η αμαρτία έζησε, αλλά εγώ απέθανα, μια και το κακό δεν άρχισε χτες ή προχτές, αλλ’ αφότου άρχισε η ύπαρξή μας» (2,24).
Η ανάλυση του Καβάσιλα, πατερική-ασκητική στην προέλευσή της, αποτελεί μια σύγχρονη επιτομή των απόψεων των βιβλικών ερμηνευτών. Η διάκριση ανάμεσα στην αμαρτία ως τη βασική απομάκρυνση του ανθρώπου από το Θεό και τις αμαρτίες ως εκδηλώματα και συγχρόνως τροφοδότες της αμαρτίας, είναι μια διάχυτη σ’ όλη την αγία Γραφή διδασκαλία, που υπογραμμίζεται ιδιαίτερα από τον Απόστολο Παύλο.
Η αρχική νόσος επιδεινώνεται και εδραιώνεται από την καταστροφική δίαιτα και γεννά με τη σειρά της ένα πλήθος από δευτερεύουσες ασθένειες που την επιτείνουν. Αυτός ο φαύλος κύκλος της αμαρτίας κυριαρχεί τυραννικά στο ανθρώπινο γένος και σημαδεύει από την ώρα της γεννήσεώς του τον άνθρωπο με την κακία, την αισχύνη και το πλέγμα ενοχής.
Η υποδούλωση του φρονήματος του ανθρώπου αποτελεί το πρώτο καίριο πλήγμα, από το οποίο αρχίζει το κακό, που εξικνείται [φτάνει, εκτείνεται] μετά σ’ όλη την ψυχοσωματική οντότητά του. Αυτό είναι η ανθρώπινη εμπειρία «αφότου ο Αδάμ εμπιστεύτηκε τη ζωή του στον πονηρό, περιφρόνησε τον αγαθό Κύριό του και διαστράφηκε η βούλησή του, μ’ αποτέλεσμα να χάσει η ψυχή την αρχική της υγεία και ευεξία· από τότε και το σώμα βάδισε τον ίδιο δρόμο με την ψυχή, διαστράφηκε και ταίριαξε μαζί της, σαν εργαλείο στα χέρια ενός τεχνίτη» (2,24).
Ενδιαφέρον παρουσιάζει εδώ η υπόμνηση της αρχικής διαστροφής του Αδάμ, που αποτελεί παράβαση της πρώτης εντολής· άρνηση της πίστεως -εμπιστοσύνης – στο ζωοδότη Θεό και εκούσια παράδοση στον πονηρό. Αυτή είναι η αμαρτία που επιφέρει τη διαστροφή του φρονήματος, απ’ όπου πηγάζουν οι ψυχοσωματικές παραβάσεις, οι αμαρτωλές πράξεις.
Ψυχοσωματική κληρονομιά του Αδάμ στους απογόνους του είναι η «πονηρία»: «…επόμενο ήταν η ψυχή καθενός ανθρώπου να κληρονομήσει την κακία του πρώτου Αδάμ, η οποία από την ψυχή του μεταδόθηκε στο σώμα, από το σώμα του στα σώματα των απογόνων του κι από τα σώματα αυτών στις ψυχές τους. Αυτό, λοιπόν, είναι ο παλαιός άνθρωπος, που σαν σπέρμα κακίας πήραμε μαζί με τη φύτρα μας από τους προγόνους μας, κι έτσι δεν είδαμε ούτε μια μέρα χωρίς αμαρτία ούτε αναπνεύσαμε ελεύθεροι από κακία» (2,25).
Γεννημένος με το βάρος αυτής της αμαρτωλότητας ο άνθρωπος επισώρευε κάθε φορά νέα δεινά με τις προσωπικές του αμαρτίες, σαν να ‘χε αποδυθεί σε αγώνα δρόμου με σκοπό να ξεπεράσει σε κακία όλους τους προηγουμένους. Δεν μένει, λοιπόν, ούτε το κακό στάσιμο, αλλά προχωρεί στο χειρότερο, σαν νόσημα που επιδεινώνεται, όπως λέει με την προσφιλή του ιατρική ορολογία, ο Νικόλαος Καβάσιλας (2,25.26).
«Ίσως γι’ αυτό ακριβώς κι’ ήταν αδύνατο να μπορέσει το ανθρώπινο γένος να θεραπευτεί από μόνο του, γιατί δεν είχε την παραμικρή γεύση ελευθερίας ως τότε ούτε, μη έχοντας πείρα, μπορούσε και να την ποθήσει, να την επιδιώξει και να επαναστατήσει κατά του τυράννου» (2,26). Έτσι έμενε υπόδουλος ο άνθρωπος στα φοβερά δεσμά της ενοχής, της φθοράς και του θανάτου (βλ. 2,28).
Δε χρειάζεται ανάλυση στο σημείο αυτό ο λόγος του μεγάλου θεολόγου της Θεσσαλονίκης: βιβλικός στη σκέψη πατερικός στην έκφραση είναι σαφής στην έκθεση της χριστιανικής ορθόδοξης πίστης και επίκαιρος όχι μόνο για την εποχή του, αλλά και για τη δική μας. Η περιεκτική στη συντομία της ανάλυση του μεταπτωτικού προ Χριστού ανθρώπου δεν αφήνει περιθώρια για συμπληρώσεις -απεναντίας δίνει αφορμή για εμβάθυνση.
Το πλέγμα ενοχής του φυσικού ανθρώπου, η υποταγή του στη φθορά με τις ανθρωπολογικές και οικολογικές προεκτάσεις της, το σύνδρομο του θανάτου που απορρέει και συγχρόνως τροφοδοτεί την ειδωλολατρία του ως απελπισμένη προσπάθεια διαφυγής, όλα αυτά αποτελούν διαπιστώσεις όχι μόνο των πιστών, αλλά και των απίστων της εποχής μας.
Το τραγικό υπαρξιακό κενό του ανθρώπου μακριά από το Θεό, το μόνο θεμέλιο και λόγο της ζωής, παρουσιάζεται στην «Εν Χριστώ ζωή» κατά τρόπο ανάγλυφο και πειστικό, σ’ όλη του την έκταση.
Συνεχίζεται
Ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας τιμάται στις 20 Ιουνίου.
Απόσπασμα από τα «Πρακτικά Θεολογικού συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του σοφωτάτου και λογιωτάτου και τοις όλοις αγιωτάτου Οσίου πατρός ημών Νικολάου Καβάσιλα του και Χαμαετού». Το συνέδριο πραγματοποιήθηκε προνοία του παναγιωτάτου μητροπολίτου Θεσσαλονίκης Παντελεήμονος β’, (17-20 Ιουνίου 1982). Έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης 1984.