Βασίλειος Π. Στογιάννος
Καθηγητής Θεολογικής Σχολής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Η ελευθερία κατά Νικόλαο Καβάσιλα
Η Β΄ Κυριακή των Νηστειών είναι αφιερωμένη, όπως ξέρουμε, στη μνήμη «του εν αγίοις πατρός ημών Γρηγορίου, αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης του Παλαμά», Παναγιώτατε Δέσποτα, σεβαστοί πατέρες και αγαπητοί αδελφοί. Αποτελεί συνέχεια του εορτασμού της Ορθοδοξίας, γιατί ο άγιος Γρηγόριος αγωνίστηκε και εβίωσε, κήρυξε και έδωσε με το προσωπικό του παράδειγμα τη μαρτυρία για την ορθή πίστη της Εκκλησίας του Χριστού.
Ως γνήσιος διάδοχος του Απ. Παύλου έκανε την αποστολική εκκλησία της Θεσσαλονίκης προμαχώνα της πίστεως κατά της αιρέσεως και συγχρόνως διδασκαλείο της ορθόδοξης παραδόσεως. Χρησιμοποίησε μ’ επιτυχία το ξύδι της αντιρρητικής και το λάδι της ειρηνικής διδαχής, για να διατηρήσει υγιές το φρόνημα, την πίστη και την αγάπη του λαού του Θεού.
Σ’ αυτό τον αγώνα του συμπαραστάθηκε στον άγιο Γρηγόριο πλειάδα φίλων και μαθητών, που, καθένας με το χάρισμά του, πολέμησαν για τον κοινό σκοπό: τη σωτηρία των πιστών. Ορισμένοι διέπρεψαν στον αντιαιρετικό αγώνα, για να ξεσκεπάσουν τις έντεχνα στημένες παγίδες του εχθρού, κι έτσι απέτρεψαν την παρέκκλιση των απλουστέρων από τη μόνη βέβαιη πορεία.
Άλλοι έστρεψαν το ενδιαφέρον τους στη μεθοδική προβολή της ορθόδοξης διδασκαλίας, σαν απαραίτητη πνευματική τροφή των πιστών, για να μπορέσουν ν’ ανδρωθούν στην πίστη. Θα ‘ταν ανεπίτρεπτο ιστορικά και θεολογικά λάθος να αναχθεί μια μόνη οδός σε ορθή και να υποτιμηθεί η άλλη· τα χαρίσματα του παναγίου Πνεύματος είναι ποικίλα και είναι αναγκαία η λειτουργία όλων για την οικοδομή του σώματος του Χριστού.
Έτσι αντιρρητική και κατήχηση, αγώνας προς τα έξω και εσωτερική οικοδομή συνδυάζονται και ορθοτομούν το λόγο της αλήθειας και της αγάπης του Χριστού. Αυτό έγινε και την εποχή του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, όταν οι μαθητές και συναγωνιστές του πολέμησαν «έκαστος εφ’ ω ετάχθη» από τον Παράκλητο, που «συγκροτεί όλον τον θεσμόν της Εκκλησίας».
Ανάμεσα σ’ αυτούς που τάχθηκαν από το Θεό να διακονήσουν το λαό του με την ήρεμη, ειρηνική και συστηματική προσφορά του λόγου της πίστεως είναι και ο τιμώμενος αυτό το έτος Νικόλαος Καβάσιλας, μαθητής και φίλος του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά.
Άνδρας με ορθόδοξο εκκλησιαστικό φρόνημα και μεγάλη παιδεία, έμπειρος των πνευματικών αγώνων και γνώστης των προβληματισμών της εποχής του, ζυμωμένος στην πατερική παράδοση και με έξοχη κατάρτιση στη σύγχρονή του φιλοσοφία, αποδύθηκε μ’ επιτυχία σ’ ένα δύσκολο αγώνα: να εκθέσει συνοπτικά την πείρα της Εκκλησίας από τη μέχρι τότε πορεία της, για να ‘χουν οι πιστοί ένα πνευματικό εγχειρίδιο, που θα τους ωφελούσε αποτελεσματικά στην πνευματική τους ανάπλαση.
Καρπός αυτής της προσπάθειας, επιτομή μιας άγιας ζωής και μιας ορθόδοξης παρουσίας είναι το λαμπρό έργο του «Περί της εν Χριστώ ζωής», που κατά τον πατριάρχη Γεώργιο Σχολάριο «κόσμος εστί τη του Χριστού εκκλησία» [«Είναι κόσμημα για την Εκκλησία του Χριστού»].
Το έργο αυτό του Νικολάου Καβάσιλα συνοψίζει και επανερμηνεύει τη χριστιανική εμπειρία κατά την ιστορική πορεία της στον κόσμο. Θεμελιωμένο στους λόγους των προφητών, του Χριστού και των αποστόλων, όπως ερμηνεύτηκαν και βιώθηκαν από τους αγίους και πατέρες της Εκκλησίας, το έργο του Καβάσιλα για την εν Χριστώ ζωή δεν αποτελεί συλλογή χωρίων ή λόγια πραγματεία, αλλά επανερμηνεία με τη γλώσσα της εποχής.
Προορισμένο για το σύγχρονό του κόσμο, προσφέρει ολόκληρο και ανόθευτο το βιβλικό Ευαγγέλιο, συνεχίζει με συνέπεια και πιστότητα την πατερική παράδοση και μιλά με την ειλικρίνεια της γνήσιας χριστιανικής εμπειρίας στον άνθρωπο του καιρού του αλλά και του δικού μας.
Στο κέντρο του όλου έργου βρίσκεται η ανάπλαση του ανθρώπου από το Θεό με την ελευθεροποιό του ενέργεια εν Χριστώ και η ζωογόνηση του αναγεννημένου ανθρώπου από το άγιο Πνεύμα. Πολύ όμορφα περιγράφει αυτή την απελευθέρωση και ανάπλαση του ανθρώπου σε μια νέα ζωή σ’ όλο το έργο του ο Νικόλαος Καβάσιλας, συνοψίζοντας τη σωτηριολογία της παραδόσεως και συγχρόνως μιλώντας μια γλώσσα κατανοητή από κάθε άνθρωπο.
Χαρακτηριστικό είναι το εξής απόσπασμα: «Μια φιλανθρωπία το γένος έσωσεν η Τριάς, αλλ’ όμως των υποστάσεων εκάστη των μακαρίων ιδίαν τινά λέγεται συντέλειαν εισενέγκαι. Ο μεν γαρ Πατήρ διήλλακται, ο δε Υιός διήλλαξε, το δε Πνεύμα το άγιον φίλοις ήδη καταστάσιν δώρον εγένετο. Και ο μέν έλυσεν, ο δε το λύτρον ην ο λελύμεθα, το δε Πνεύμα ελευθερία· ‘ου γαρ το Πνεύμα Κυρίου, εκεί ελευθερία’, Παύλου φωνή. Και ο μεν ανέπλασε, τω δε ανεπλάσθημεν, το δε πνεύμά εστι το ζωοποιούν» (2, 19).
Η τριπλή τριαδολογική αναφορά μάς δίνει σε μια τριπλή προοπτική την αφετηρία, την πορεία και το τέλος της σωτηριολογίας. Αφετηρία είναι ο Θεός Πατέρας που συμφιλιώνεται με τον άνθρωπο, τον απελευθερώνει, τον αναπλάσσει. Κορυφωση της Θείας Οικονομίας είναι το έργο του Ενσαρκωθέντος Υιού που συμφιλιώνει τον άνθρωπο, τον απελευθερώνει και τον αναπλάσσει με την «πρόσληψη του φυράματος».
Τελειωτής είναι ο Παράκλητος, δωρεά στους φίλους πιά του Θεού ανθρώπους, ελευθερία και ζωή. Η διήκουσα έννοια είναι, όπως εύκολα φαίνεται, η ελευθερία, ως απελευθέρωση και καταλλαγή από τη μια πλευρά και ως δωρεά ελευθερίας και ζωής από την άλλη. Στην ανάλυση αυτής της κεντρικής για το όλο έργο «Περί της εν Χριστώ ζωής» έννοιας θα αναφερθούμε στη συνέχεια.
Συνεχίζεται
Ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας τιμάται στις 20 Ιουνίου.
Απόσπασμα από τα «Πρακτικά Θεολογικού συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του σοφωτάτου και λογιωτάτου και τοις όλοις αγιωτάτου Οσίου πατρός ημών Νικολάου Καβάσιλα του και Χαμαετού». Το συνέδριο πραγματοποιήθηκε προνοία του παναγιωτάτου μητροπολίτου Θεσσαλονίκης Παντελεήμονος β’, (17-20 Ιουνίου 1982). Έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης 1984.