Απόστολος Γλαβίνας, Καθηγητής Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Τα κείμενα που είναι στα αρχαία ελληνικά παρατίθενται στη συνέχεια και σε μετάφραση.
Ο Γεώργιος Σχολάριος, ο πρώτος μετά την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως Πατριάρχης με το όνομα Γεννάδιος, απευθυνόμενος προς τον Σιναίτη πνευματικό Σαββάτιο, που ήλθε στην Κωνσταντινούπολη και εκόμισε την «Περί των ανθρωπείων ψυχών του μακαρίου Συμεών αρίστην διάκρισιν»¹, αναφέρει σε ένα από τα έργα του ότι ο Συμεών πριν μεταβεί στη Θεσσαλονίκη ως Μητροπολίτης (1416/17-†1429) ήταν διδάσκαλος, τον εγνώριζε ο ίδιος ζώντα, τον άκουσε να διδάσκει προς το λαό, εκφράζεται με πολλή εκτίμηση και ιδιαίτερο θαυμασμό γι’ αυτόν και στηρίζεται και στις απόψεις του για το θέμα που και ο ίδιος τώρα διαπραγματεύεται και πριν από αυτόν ανέπτυξε ο Συμεών προς τον Μητροπολίτη Πενταπόλεως Γαβριήλ:
«Ο θείος τοίνυν ούτος ανήρ πεπαιδευμένος μεν εν τοις μάλιστα ην· έγνωμεν γαρ και ζώντα και διδάσκοντος ηκούσαμεν τω λαώ πριν εις Θεσσαλονίκην πεμφθήναι ποιμένα· σοφίας δε ου πάνυ μετέχων, φωτισθείς εκ Θεού έγγιστα του της σοφίας ήλθε χαρίσματος· ην γαρ ου μόνον εν λόγοις πεπαιδευμένος, αλλά και αρετή των τότε προεχόντων εν πρώτοις, και διά τούτο καλώς την των πλειόνων και σοφωτέρων άμα δε και ταίς αρχαίς συμφωνοτέραν είλετό τε αυτός και τοις ερωτώσιν αποκρίνεται περί των ψυχών γνώμην»².
[Αυτός λοιπόν ο θείος άνδρας ήταν εξαιρετικά μορφωμένος· διότι τον γνωρίσαμε και ζωντανό και τον ακούσαμε να διδάσκει τον λαό προτού σταλεί στη Θεσσατονίκη ως ποιμένας· αν και δεν κατείχε την εγκόσμια σοφία, φωτίστηκε από τον Θεό και πλησίασε πάρα πολύ το χάρισμα της σοφίας· διότι ήταν όχι μόνο μορφωμένος στα λόγια, αλλά και στην αρετή ήταν από τους πρώτους που ξεχώριζαν τότε, και γι’ αυτό ο ίδιος επέλεξε ορθώς και αποκρίνεται σε όσους τον ρωτούν για τις ψυχές, εκφέροντας τη γνώμη που συμφωνεί με τους περισσότερους και σοφότερους και ταυτόχρονα με τις αρχαίες παραδόσεις.]
Όταν ο διδάσκαλος της Κωνσταντινουπόλεως ήλθε στη Θεσσαλονίκη και ανέλαβε την πνευματική διοίκηση της μεγάλης αυτής Μητροπόλεως με τις 10 περίπου Επισκοπές της³ δεν ελησμόνησε το διδασκαλικό του έργο· τώρα μάλιστα το ασκεί με περισσότερη ζέση, του δίνει μεγαλύτερη πνευματική διάσταση, το θεωρεί συνδεδεμένο με το αρχιερατικό του αξίωμα και το καθιστά πρωταρχικό του καθήκον και σχεδόν αποκλειστική ενασχόλησή του.
Σ’ ένα από τα έργα του αναφέρει ο Συμεών ότι με τη φιλάνθρωπη χάρη του Θεού «εκλήθη εις διδασκαλίας τάξιν και αρχιερωσύνης» [κλήθηκε στο αξίωμα της διδασκαλίας και της αρχιερωσύνης]⁴, σε ένα άλλο λέγει ότι με το έλεος του Θεού «διδάσκαλος κατέστη και ποιμήν της Θεσσαλονίκης» [έγινε διδάσκαλος και ποιμένας της Θεσσαλονίκης]⁵ και σε ένα τρίτο, όταν απευθύνεται προς τον κλήρο και το λαό της πόλεως αυτής, λέγει ότι ποτέ δε σταμάτησε να πράττει όσα του επέτρεπαν οι δυνάμεις του, να ενδιαφέρεται για την ευταξία των εκκλησιών, να συγκαλεί ιερές συνάξεις, να φροντίζει για την ευταξία των ιερέων, να σπεύδει για την ανοικοδόμηση των ιερών ναών, να διεγείρει με συνεχείς διδασκαλίες στην ευαγγελική οδό τους Θεσσαλονικείς και να στηρίζει με συνεχείς συμβουλές και εισηγήσεις τον κυρίαρχο αυτής της πόλεως:
«Πλην ημείς ούκ ανελίπομεν, τα κατά δύναμιν ημών ενεργούντες, εκκλησιών ευταξίας επιμελούμενοι, ιεράς συνιστώντες συνάξεις, ιερέων της ευταξίας φροντίζοντες, προς ιερών οίκων ανόρθωσιν σπεύδοντες, διδασκαλίαις συνεχέσι διεγείροντες υμάς προς την του ευαγγελίου οδόν… συμβουλαίς διηνεκέσι και εισηγήσεσι τον της πόλεως κυριεύοντα»⁶.
[Όμως εμείς δεν σταματήσαμε να ενεργούμε σύμφωνα με τις δυνάμεις μας, επιμελούμενοι την ευταξία των εκκλησιών, συγκροτώντας ιερές συνάξεις, φροντίζοντας για την ευταξία των ιερέων, σπεύδοντας για την αποκατάσταση των ιερών ναών, ξεσηκώνοντάς σας με συνεχείς διδασκαλίες προς την οδό του ευαγγελίου… και (στηρίζοντας) με συνεχείς συμβουλές και εισηγήσεις τον άρχοντα της πόλεως.]
Ο ίδιος ο Συμεών κυρίως στο μεγάλο δογματικό-λειτουργικό έργο του, το Διάλογο, καθορίζει και το σκοπό της διδασκαλίας του, που είναι πολύπλευρος, πως δηλαδή να πείσομε τους απίστους, πως να σταθεροποιήσομε τους ασθενεστέρους και πως να ικανοποιήσομε όσους έχουν απορίες⁷. Για τον Συμεών η προσπάθειά μας να ενισχύσομε τους ήδη πιστούς και με όλη τη δύναμη και με κάθε φροντίδα να τους οδηγούμε στη μετάνοια, έχει την ίδια σημασία με την προσπάθειά μας να πείσομε τους απίστους να ασπασθούν τη χριστιανική πίστη⁸.
Προς το σκοπό αυτό τονίζει ο ίδιος τη χρησιμότητα του διαλόγου με τον οποίο ο λόγος γίνεται πιο «εύληπτος και πιο λυσιτελής» [πιο εύκολα κατανοητός και πιο ωφέλιμος]⁹ και υπογραμμίζει τις θεληματικές επαναλήψεις, φρονών ότι «το πολλάκις περί των αυτών λέγειν θείων όντων ανακαινίζει τα κάλλιστα, και την μνήμην μάλλον καθαγιάζει, ως και τούναντίον εν τοις μη καλοίς γίνεται»¹⁰ [Το να μιλάει κανείς πολλές φορές για τα ίδια πράγματα, όταν αυτά είναι θεία, ανανεώνει τα καλύτερα στοιχεία και αγιάζει περισσότερο τη μνήμη, όπως ακριβώς συμβαίνει και το αντίθετο με τα πράγματα που δεν είναι καλά].
Έτσι το ύφος του Συμεών, με το συνήθη «κυκλικό» τρόπο εκθέσεως των ιδεών του, τις επαναλήψεις,
διασαφήσεις και συμπληρώσεις, που σε κάθε νέα επιστροφή στην ίδια έννοια παρεμβάλλει¹¹, παρ’ ότι τα γραπτά του έχουν ποικιλία γνώσεων και διακρίνεται σαφώς η πλατιά χρήση διαφόρων πηγών, είναι απλό και ξεκάθαρο, χωρίς φιλολογικές απαιτήσεις, όπως άλλωστε το απαιτούσαν τα θέματα που διαπραγματεύτηκε¹².
Σε συνάρτηση με τη γραμμή αυτή ο λόγος επ’ Εκκλησίας, το κήρυγμα, δεν πρέπει να είναι «εκ λόγων της έξω σοφίας συντεθειμένος, αλλ’ απλούς τε και κατά δύναμιν, προς καταρτισμόν των ψυχών, προς την των ηθών διόρθωσιν και κατάστασιν αγαθήν, προς στηριγμόν των ισταμένων, προς ανέγερσιν των πεπτωκότων, προς επαναγωγήν των μακρυνθέντων, προς στάσιν των κλονισθέντων, προς την δυνατήν των πάντων ωφέλειαν»¹³.
[Συντεθειμένος από λόγια της εξωτερικής (κοσμικής) σοφίας, αλλά απλός και σύμφωνος με τις δυνάμεις μας, για τον καταρτισμό των ψυχών, για τη διόρθωση των ηθών και την καλή κατάσταση, για τη στήριξη όσων στέκονται όρθιοι, για την έγερση των πεπτωκότων, για την επιστροφή όσων έχουν μακρυνθεί, για τη σταθεροποίηση των κλονισμένων, για την κατά το δυνατόν ωφέλεια όλων].
¹ Πρόκειται για το έργο του Συμεών «Αποκρίσεις προς τινας ερωτήσεις Αρχιερέως, ηρωτηκότος αυτόν», PG 155, 829-952.
² Mgr. Louis Petit, X.A. Sidéridès, Martin Jugie, Oeuvres complètes de Georges Scholarios, tome 1. Oeuvres oratoires-Traités théologiques sur la providence et sur l’âme, Paris 1928, σ. 505 και 506 πρβλ. και σ. Χ. Βλ. επίσης Θεοδώρου N. Ζήση, Γεννάδιος Β’ Σχολάριος. Βίος-Συγγράμματα-Διδασκαλία, Θεσσαλονίκη 1980, σ. 65, 96, 305, 492, 498· David Balfour, Συμεών Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης (1416/17-1429) Έργα Θεολογικά. Κριτική έκδοσις μετ’ εισαγωγής, Θεσσαλονίκη 1981, σ. 35-36.
³ Βλ. Αποστόλου Αθ. Γλαβίνα, «Η Επισκοπή Λητής και Ρεντίνης». Επιστημονική Επετηρίδα Θεολογικής Σχολής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, τομ. 24(1979), σ. 337-338.
⁴ «τοις δε γε γνώσιν εσχηκόσι μείζονα και διδασκαλικόν ειληφόσιν αξίωμα, τούτο μάλιστα τελείν προ των άλλων χρεών, και την ψυχήν προτιθέναι, ει τούτου δεήσει. Και ημείς τοίνυν γνώσει τε και μαθήσει και των μικρών της Εκκλησίας τελούντες ελάχιστοι. Όμως ηνωμένοι των μεγίστων της Εκκλησίας, εις διδασκαλίας τάξιν κληθέντες και αρχιερωσύνης φιλανθρώπω χάριτι Θεού, διά τε τους εγγίζοντας και μαθείν αιτουμένους, διά τε τους εναντιουμένους η ασεβεστάτη γνώμη η αιρετική δόξη», PG 155, 752.
[…ενώ για εκείνους που έχουν λάβει μεγαλύτερη γνώση και διδασκαλικό αξίωμα, αυτό κυρίως πρέπει να εκπληρώνουν πριν από τα άλλα καθήκοντα, και να θυσιάζουν ακόμη και τη ζωή τους, αν χρειαστεί. Έτσι κι εμείς, αν και είμαστε οι ελάχιστοι στην Εκκλησία ως προς τη γνώση και τη μάθηση των μικρών πραγμάτων, εντούτοις έχουμε ενωθεί με τα μέγιστα της Εκκλησίας, έχοντας κληθεί στο αξίωμα της διδασκαλίας και της αρχιερωσύνης με τη φιλάνθρωπη χάρη του Θεού, τόσο για χάρη εκείνων που μας πλησιάζουν και ζητούν να μάθουν, όσο και για εκείνους που εναντιώνονται είτε με ασεβέστατη γνώμη είτε με αιρετική δοξασία.]
⁵ «θείω ελέει εις την αυτού (του Αγίου Δημητρίου) ταυτηνί ποίμνην ημείς, ην περιφρουρών εστιν αεί, διδάσκαλοι κατέστημεν και ποιμένες, ούτω ταπεινοί λίαν, ούτω πτωχοί τε και πένητες και μηδέν προς το έργον ικανόν έχοντες», David Balfour, Politico-Historical Works of Symeon Archbishop of Thessalonica (1416/17 to 1429). Critical Greek Text with introduction and commentary, Wien 1979, σ. 41. Βλ. και σ. 19, στο ίδιο έργο του Συμεών, όπου αναφέρεται «Τέλος υποταγώμεν τη εκκλησία και τοις διδασκάλοις ημών και ποιμέσι και ιερεύσι», όπως και ο Άγιος Δημήτριος.
[…με το θείο έλεος κατασταθήκαμε διδάσκαλοι και ποιμένες σε αυτήν εδώ την ποίμνη του Αγίου Δημητρίου, την οποία εκείνος πάντοτε περιφρουρεί, αν και είμαστε τόσο πολύ ταπεινοί, τόσο πτωχοί και στερημένοι και δεν έχουμε τίποτα ικανό για ένα τέτοιο έργο… Στο τέλος ας υποταχθούμε στην εκκλησία και στους διδασκάλους μας και στους ποιμένες και στους ιερείς…]
⁶ David Balfour, Politico-Historical Works of S…, σ. 72-73.
⁷ «Πώς ή πείσωμεν τους απίστους, ή ασφαλισώμεθα τους ασθενεστέρους, ή θεραπεύσωμεν τους διερωτώντας, επεί και διδόναι λόγον εδιδάχθημεν περί της εν ημίν ελπίδος», PG 155, 33.
[Πώς δηλαδή είτε θα πείσουμε τους απίστους, είτε θα διασφαλίσουμε τους πιο αδύναμους στην πίστη, είτε θα θεραπεύσουμε τις απορίες όσων ρωτούν, μιας και έχουμε διδαχθεί να δίνουμε λόγο και εξηγήσεις για την ελπίδα που υπάρχει μέσα μας.]
⁸ «Είναι καλόν το τους απίστους προς πίστιν έλκειν… κάλλιστον δε μετά τούτο, και ίσον τούτου, το τους πιστούς συντηρείν και επιστρέφειν όλη δυνάμει και σπουδή πάση προς την μετάνοιαν», PG 155, 473.
[Είναι καλό το να ελκύει κανείς τους απίστους προς την πίστη… αλλά το καλύτερο μετά από αυτό, και ανώτερο από αυτό, είναι το να διατηρεί κανείς ασφαλείς τους πιστούς και να τους επαναφέρει με όλη του τη δύναμη και με κάθε σπουδή προς τη μετάνοια.]
⁹ «Κατά δύναμιν προς υμάς ήκω, περί ων ημάς ηρωτήσατε. Διό και τους παρ’ υμών λόγους εις ημάς, και τους αφ’ ημών προς υμάς εν ερωτήσει τε και αποκρίσει ποιήσομαι, και εν σχήματι διαλόγου… Ούτω και γαρ ευληπτότερός τε υμίν και τοις άλλοις αδελφοίς ο λόγος αν είη και λυσιτελέστερος, εκ τούτου τε ίσως βουλομένου Θεού και τι επωφελές προσγενήσεται», PG 155, 36.
[Έρχομαι σε εσάς με όλες μου τις δυνάμεις, για όσα με ρωτήσατε. Γι’ αυτό και θα διατυπώσω τα δικά σας ερωτήματα προς εμάς και τις δικές μας απαντήσεις προς εσάς με τη μορφή ερωταποκρίσεων και σε σχήμα διαλόγου… Διότι έτσι ο λόγος θα είναι και πιο εύκολα κατανοητός σε εσάς και στους άλλους αδελφούς και πιο ωφέλιμος, και από αυτό ίσως, αν το θέλει ο Θεός, θα προκύψει και κάποιο όφελος.]
¹⁰ PG 155, 336.
¹¹ Ιωάννου Μ. Φουντούλη, «Συμεών Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης, Περί θείου κηρύγματος», εν Λειτουργικά θέματα Γ’ 11-15, Θεσσαλονίκη 1977, σ. 58.
¹² M. Jugie, «Syméon de Thessalonique», Dictionnaire de Théologie Catholique, tome quatorzième, Paris 1941, στ. 2979.
¹³ PG 155, 473-476.
Απόσπασμα από το βιβλίο της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης, «Πρακτικά Λειτουργικού Συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του εν Αγίοις Πατρός ημών Συμεώνος Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης του Θαυματουργού 15.9.81», έκδοση Ιεράς Μονής Αγίας Θεοδώρας Θεσσαλονίκης, 1983.
Επιμέλεια: Στ.Κ.