Ο θεσσαλονικιός λογοτέχνης, ζωγράφος και στοχαστής Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης κοιμήθηκε στις 13 Ιανουαρίου του 1993.
[…] Στα κάστρα της Θεσσαλονίκης, εκείνη την εποχή [τον 14ο αιώνα], ανοίχτηκε μια πύλη, όπου στη σχετική με το έργο επιγραφή, η εκ Σαβοΐας βυζαντινή βασίλισσα Άννα τιτλοφορείται αγία.
Στο λαό όμως δεν αρέσει να πληρώνεται με πληθωρικά νομίσματα λέξεων, άνευ εις χρυσόν ηθικού αντικρύσματος. Ο εξευτελισμός των αξιών του παρόντος δημιουργεί αμφιβολίες για τα επέκεινα.
Ξεσηκώνεται το πλήθος στην πόλη του Αγίου Δημητρίου*. Με πυρήνα τους λιμενεργάτες, θέλει να εξαλείψει την άδικη οικονομική διαφορά, που χωρίζει τον πληθυσμό, επιβάλλοντας ένα είδος δικαίας δημοκρατίας, και καταλήγει στο αντίθετο, την πλήρη και ακέφαλη αναρχία. Αιματοχυσίες, σφαγές, λεηλασίες, εμπρησμοί. Τότε κάηκε και το Διοικητήριο της πόλεως.
Μέσα εις αυτόν τον σάλο, ενώ ο Κυδώνης περιορίζεται σε θρήνους των σκοτωμένων, ο εμβριθής θεσσαλονικεύς νομοφύλαξ Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος, αποβλέπων στη διαφύλαξη των θείων και ιερών κανόνων, συντάσσει την Εξάβιβλο, που θα σταθεί βάση της νομοθεσίας του αναγεννώμενου κατά το 21 Έθνους.
Εκ παραλλήλου ο Χούμνος παρέχει πολυτίμους συμβουλάς. Ο Θωμάς Μάγιστρος ομιλεί υπέρ ομονοίας. Ο Νικόλαος Καβάσιλας, πλησιάζοντας την πιθανή αφορμή του κακού, εκφράζεται κατά των τοκιζόντων.
Ο Συμεών Θεσσαλονίκης έγραψε ποίημα, όπου ο Πολιούχος λέγει στη Μητέρα του Πόλη, ότι δεν πρέπει να στενοχωρήται, γιατί έχει αυτόν προστάτη. Πολλοί συνέγραψαν τότε εξιστορήσεις του βίου και των θαυμάτων αγίων της Θεσσαλονίκης.
Ότι το πλήθος των τοιούτων συγγραφών μπόρεσαν ν’ αντιμετωπίσουν τα θλιβερά, το καταλαβαίνουμε, διαπιστώνοντας τη συντήρηση του Βυζαντίου εισέτι σήμερα.
Βυζαντινή είναι η φωνή της όλως προσφάτως συγγραφείσης «Ακολουθίας πάντων των εν Θεσσαλονίκη Αγίων» υπό του εν Αγίω Όρει ερημίτου υμνογράφου μοναχού Γέροντος Γερασίμου Μικραγιαννανίτου.
Στο φως του προσώπου του Χριστού και εν τω γλυκασμώ της ωραιότητός του, το Βυζάντιο παραμένει αθάνατο.
Αλλά ποιο είναι το φως του Χριστού; Τίνι τρόπω εν τω θανάτω γίνεται αθανασίας πρόξενος.
Δια της ενδελεχούς παρακολουθήσεως και συμμετοχής εις το τελούμενον εν τη εκκλησία μυστήριον της θείας μυσταγωγίας, απαντά μία των σημαντικωτέρων μορφών του ιδ’ αιώνα, ο ευλαβής Νικόλαος Καβάσιλας.
Συνέγραψε λεπτομερή ανάλυση της θείας λειτουργίας, αληθώς αναπτερούμενη υπό της προς Κύριον αγάπης. Πας άνθρωπος δύναται ν’ αναπτερωθεί υπό του Θείου Έρωτος, διότι η φύση του ανθρώπου είναι εξαιρετικώς προικισμένη με αγάπη.
Ο γραπτός λόγος του Καβάσιλα μοιάζει με μέγαν ποταμό. Παρασέρνει μακριά από την καρδιά, κάθε ρύπο από το πλήθος των αμαρτημάτων μας. «Αυτήν την ζωήν του Χριστού την κάμνομεν και ιδικήν μας ζωήν, όταν συμμετέχωμεν εις τα μυστήρια. Αυτήν την ζωήν μεταδίδει το βάπτισμα, το χρίσμα, η θεία ευχαριστία. Όταν γινώμεθα κοινωνοί των μυστηρίων, ο Χριστός εισέρχεται εις την ψυχήν μας και κατοικεί εις αυτήν, προσκολλάται και ενώνεται με αυτήν, διαλύει την αμαρτίαν που υπάρχει εις την ψυχήν, μεταδίδει εις αυτήν την ιδικήν του ζωήν και μας κάμνει έτσι κοινωνούς της ιδικής του νίκης, μας ανακηρύττει νικητάς και θριαμβευτάς».
Τα λόγια αυτά που αντιγράφω από την εν Χριστώ ζωήν του Καβάσιλα, όσοι βυζαντινοί βασιλείς είχαν βαθιά ενοφθαλμισθεί την χριστιανικήν ορθόδοξον πίστη, τα λέγαν απέξω, όταν καταθλιμμένοι από τας επαγωγάς των λυπηρών, που χειμάζαν την ψυχήν τους, αναλογιζόντουσαν (μαζί με τον μέγα ποιητή των νεκρωσίμων ιδιόμελων, που άλλοι εικονομάχοι, αυθαίρετοι και τυραννικοί βασιλείς, είχαν πολύ παλαιότερα καταδιώξει): «πού εστιν η του κόσμου προσπάθεια; πού εστιν η των προσκαίρων φαντασία; πού εστιν ο χρυσός και ο άργυρος, πού εστιν των οικετών η πλημμύρα και ο θόρυβος; Πάντα κόνις, πάντα τέφρα, πάντα σκιά».
* Πρόκειται για την εξέγερση γνωστή ως επανάσταση των Ζηλωτών.
Απόσπασμα από το βιβλίο του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη, «Προς εκκλησιασμό» των εκδόσεων Δόμος.