Η τιμή του αγίου Δημητρίου του μυροβλύτου, του πολιούχου της Θεσσαλονίκης, παρουσιάζει όλως ιδιαίτερον λειτουργικόν ενδιαφέρον. Ουδενός, ίσως, αγίου ο εορτασμός της μνήμης προσέλαβέ ποτε τοιαύτην έκτασιν και λαμπρότητα.
Την 26ην Οκτωβρίου, ημέραν της μνήμης του, περιέχεται εις το Μηναίον πλήρης ακολουθία, συνεχιζομένη και κατά την επομένην διά της παρεμβολής μεθεόρτων τροπαρίων εις την ακολουθίαν του κατά την ημέραν εκείνην εορταζομένου μάρτυρος Νέστορος.
Εις τα χειρόγραφα μάλιστα η ακολουθία της 27ης Οκτωβρίου επιγράφεται «τα μεθέορτα του αγίου Δημητρίου». Πέραν όμως τούτου σήμερον δεν τελείται ιδιαιτέρα τις ακολουθία ούτε και εις την εν Θεσσαλονίκη μεγάλην βασιλικήν του μαρτυρίου και του τάφου του.
Αντιθέτως από τα χειρόγραφα και από άλλας αρχαίας μαρτυρίας διαπιστούται ότι η εις τα έντυπα ενσωματωθείσα ακολουθία απετέλει μικρόν μόνον μέρος της περί τον άγιον Δημήτριον πλουσιωτάτης υμνογραφικής παραγωγής. Αύτη ανταπεκρίνετο προς τας ιδιαιτέρως ανεπτυγμένας λειτουργικάς εκδηλώσεις τας περιβαλλούσας τον εορτασμόν της μνήμης του εν Θεσσαλονίκη (Περί αυτού βλέπε Α. Παπαδοπούλου, Αι εορταί του αγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1963 και του ιδίου, Ο άγιος Δημήτριος εις την ελληνικήν και βουλγαρικήν παράδοσιν, Θεσσαλονίκη 1971).
Εις τα Μηναία διεσώθη μόνον ό,τι αφεώρα εις τον οικουμενικόν εορτασμόν του μεγαλομάρτυρος. Εις τον εν Θεσσαλονίκη ναόν του, ως και εις την Μεγάλην Εκκλησίαν της Θεσσαλονίκης, την Αγίαν Σοφίαν, ίσως και εις άλλους ναούς της πόλεως αυτής, εψάλλοντο ιδιαίτεραι προεόρτιοι ακολουθίαι επί επτά ολοκλήρους ημέρας.
[…]
Το χαρακτηριστικώτερον ιδιάζον γνώρισμα των ακολουθιών αυτών είναι η προσπάθεια εξομοιώσεως του εορτασμού της μνήμης του αγίου Δημητρίου προς το Πάσχα.
Η ιδέα ότι οι μάρτυρες διά του μαρτυρικού των θανάτου εγίνοντο μιμηταί και μέτοχοι του πάθους του Χριστού είναι πολύ παλαιά. Ιδιαιτέρως διά τον άγιον Δημήτριον η λόγχευσις της πλευράς υπενθύμιζε τον λογχισμόν του Κυρίου (Ιω. ιθ΄ 33-34).
Εις τον παραλληλισμόν τούτον επιμένουν πολλά τροπάρια της εν χρήσει ακολουθίας (βλ. «Πάθει το πάθος μιμούμενος το ζωηφόρον Χριστού…» στιχηρόν εσπερινού ε΄, «ο λογχευθέντων των μελών το μακάριον πάθος πνευματικώς ημίν αναζωγραφήσας του Χριστού…» δοξαστικόν εσπερινού, «λογχευθείς δε την πλευράν την ακήρατόν σου, πανσεβάσμιε, μιμούμενος τον επί ξύλου τανυσθέντα…» λιτής τροπ. γ΄ κλπ.
Σύγκρισιν του αγίου προς τον Χριστόν βλ. εις Νικολάου Καβάσιλα, Προσφώνημα εις τον ένδοξον του Χριστού μεγαλομάρτυρα Δημήτριον τον μυροβλύτην, εκδ. Ι. Θεοφίλου, Μνημεία Αγιολογικά, Βενετία 1884, σελ. 67-114).
Πέραν όμως τούτου η ομοίωσις εξετείνετο και προς την αφθαρσίαν του σώματος του Κυρίου και την, κατά την παράδοσιν, διατήρησιν αφθάρτου του σώματος του αγίου Δημητρίου εις τον τάφον του, ως και εις την ροήν του μύρου εκ της λογχονύκτου πλευράς του [από την πλευρά του Αγίου που τρυπήθηκε με τη λόγχη] κατά το πρότυπον του αίματος και του ύδατος του εξελθόντος εκ της πλευράς του Κυρίου (Ιω. ιθ΄ 34. Βλ. και κανόνα του Πατριάρχου Φιλοθέου του Κοκκίνου εις το Μηναίον ωδή ς΄ τροπ. α΄, ωδή η΄ τροπ. β΄ και πολλάκις εις τους κανόνας και τα τροπάρια του Συμεών Θεσσαλονίκης).
Εν πάση όμως περιπτώσει αι ακολουθίαι του αγίου συνετέθησαν και διεξήγοντο κατά τοιούτον τρόπον, ώστε δι’ αυτών να προβάλλεται ο εορτασμός της μνήμης του κατά μεν την 26ην Οκτωβρίου «κατά τον τύπον της αγίας και μεγάλης Κυριακής της του Χριστού και Θεού ημών αναστάσεως» (κωδ. Αθηνών 2047, φ. 147 νβ) κατά δε τας προεορτίους ημέρας κατά τον τύπον της προ του Πάσχα Μεγάλης Εβδομάδος (πρβλ. και Ι. Φουντούλη, Λογική Λατρεία, Θεσσαλονίκη 1971, σελ. 270-278).
Ποίος ήτο ο εισηγητής της διαρρυθμίσεως των ακολου-θιών του αγίου κατά τον τύπον της Μεγάλης Εβδομάδος και του Πάσχα δεν είναι δυνατόν να εξακριβωθή. Πάντως κατά την εποχήν του Συμεών Θεσσαλονίκης (†1429) υπήρχον κανόνες προσόμοιοι του κανόνος του Μεγάλου Σαββάτου («Κύματι θαλάσσης…») και του Πάσχα («Αναστάσεως ημέρα…»), εκ των οποίων ο δεύτερος είναι ποίημα του χαρτοφύλακος Θεσσαλονίκης Ιωάννου του Σταυρακίου (ΙΓ΄ αιών). Αποφασιστική όμως υπήρξεν η συμβολή του Συμεών.
Από το βιβλίο του καθηγητή της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Ιωάννη Φουντούλη, «’Μεγάλη εβδομάς’ του Αγίου Δημητρίου», Θεσσαλονίκη 1986.